Tədqiqatın əsas tapıntısu, iştirakçıların düzenli sağlamlıq müayinəsine ilişkin ümumi tutumlarının olumlu olmasına rağmen bu olumlu tutumun her zaman düzenli və zamanında səhiyyə xidməti kullanımına dönüşmediğidir. Iştirakçıların təxminən %81’i olumlu tutum bildirmiştir. Araşdırmanın fərqli analiz cədvəllarında “iyi uygulama” nisbətı %75 ilə %79 arasında vərilmişdir. Bununla yanaşı iştirakçıların %70,8’i planlanmış kontrollerin sık sık ertelendiğini vəya atlandığını belirtmiştir.

Xərc, tədqiqatda öne çıkan en belirgin engellerden biridir. Iştirakçıların təxminən %90’ı maliyyə yetersizliğin düzenli sağlamlıq müayinəsinü engellediği görüşündedir. Sağlık kuruluşlarına və sağlık çalışanlarına erişimin sınırlı olduğunu düşünenlerin nisbətı da yüksəktir. Buna qarşılıq iştirakçıların %93’ü mobil klinikalerin, %94’ü mali teşvik vəya sağlık sübvansiyonlarının, %94,5’i icma əsaslı programların və %85,5’i nəqliyyat desteğinin düzenli kontrol nisbətlarını artırabiləceğini düşünmüştür.

Ki-kare analizlerinde cinsiyyət ilə tutum vəya uygulama arasında əhəmiyyətli ilişki bulunmamıştır. Yaş ilə uygulama arasında ise bazı analizlerde statistik olaraq əhəmiyyətli ilişki bildirilmiştir. Bununla yanaşı belgede yaş ilə tutum arasındaki nəticələr fərqli cədvəllarda birbiriyle tam olaraq örtüşmemektedir. Bir cədvəldə yaş-tutum ilişkisi əhəmiyyətli deyilken, daha sonraki sosyodemoqrafik analizde əhəmiyyətli tapılmışdır.

Tədqiqat kəsikli, öz-bildirime dayalı və böyük ölçüde genç iştirakçılardan oluşan bir nümunəe sahiptir. Ayrıca yöntem və nəticə bölümlerinde bazı sayısal və kavramsal tutarsızlıklar bulunmaktadır. Bu səbəbdən araşdırmanın nəticələrı Ikorodu’daki tüm kırsal nüfusa kesin biçimde ümumilənmemeli; yerel ictimai sağlamlıq planlamasına ilişkin keşfedici vərilər olaraq değerlendirilmelidir.

Tədqiqatda düzenli sağlamlıq müayinəsi, şəxsin yalnız hastalandığında səhiyyə müəssisəsina gitmesinden fərqli bir uygulama olaraq tanımlanmaktadır. Bu kavram; belirli aralıklarla yapılan fizik muayeneleri, xəstəlik taramalarını, tıbbi geçmişin değerlendirilmesini, laboratuvar testlerini və koruyucu sağlık danışmanlığını kapsar.

Bu yaklaşımın əsas amacı, bir xəstəliyin belirti vərmesini beklemek yerine sağlık risklerini daha erken dönemde belirlemektir. Xüsusilə hipertansiyon, diyabet, bazı kanserler və kronik xəstəliklar uzun süre belirgin şikâyet oluşturmadan ilərleyebilir.

Ancak “düzenli sağlamlıq müayinəsi” herkese aynı testlerin aynı sıklıkta yapılması mənasına gəlmir. Kontrol içeriği və aralığı şəxsin yaşı, cinsiyyəti, ailə öyküsü, yaşam tarzı, mevcut xəstəlikları və fərdsel risklerine görə değişebilir.

Araşdırmanın Əsas Sorunu

Tədqiqatın çıkış noktası, kırsal yerleşimlerde yaşayan insanların koruyucu sağlık hizmetlerinin önemini bilmelerine rağmen sağlamlıq müayinəsinü düzenli biçimde uygulamamasıdır.

Araşdırmacı bu durumu yalnız fərdsel ilgisizlikle açıklamamaktadır. Tədqiqatda şu etkenlerin birlikte rol oynayabiləceği öne sürülmektedir:

• Sağlık hizmetlerinin xərci,
• Sağlık sigortasının sınırlı olması,
• Sağlık merkezlerine uzaklık,
• Nəqliyyat güçlüğü,
• Səhiyyə işçisi və səhiyyə müəssisəsi yetersizliği,
• Koruyucu sağlık konusunda eksik bilgi,
• Kültürel və dinsel inançlar,
• Olumsuz tanı alma korkusu,
• Yalnız xəstəlik belirtiləri ağırlaştığında səhiyyə müəssisəsina başvurma eğilimi.

Bu səbəbdən tədqiqatın merkezindeki asıl soru yalnız “insanlar sağlamlıq müayinəsinü vacib buluyor mu?” deyildir. Daha vacib soru şudur:

Olumlu tutum neden her zaman düzenli sağlamlıq müayinəsi davranışına dönüşmüyor?

Araşdırma Nerede Yapıldı?

Tədqiqat Nijerya’nın Lagos Eyaleti sınırları üçündeki Ikorodu Yerel Yönetim Alanında yürütülmüştür. Araşdırmacı kırsal özellik taşıyan 10 yerleşimi nümunəe dahil etmiştir:

• Oreta,
• Baiyeku,
• Igbogbo,
• Itamaga,
• Ogolonto,
• Ebute,
• Isawo,
• Adamo,
• Ogijo,
• Oreyo.

Tədqiqatda her topluluktan 30 iştirakçının seçildiği belirtilmektedir. Bu hesap 300 kişiye qarşılıq gelmesine rağmen nəticə bölümünde toplam nümunə 336 kişi olaraq vərilmişdir. Belge, kalan 36 şəxsin hangi topluluklardan vəya hangi yöntemle nümunəe eklendiğini açıklamamaktadır.

Araşdırma Tasarımı

Tədqiqat kəsikli araşdırma tasarımına sahiptir. Kəsikli araşdırmalar, belirli bir zamanda bir nüfusun tutumlarını, davranışlarını vəya xüsusilərini ölçer.

Bu tasarım, iştirakçıların sağlamlıq müayinəsine ilişkin mevcut görüşlerini belirlemek üçün uygundur. Ancak zaman üçünde davranışların nasıl değiştiğini göstermez və neden-nəticə ilişkisini kanıtlayamaz.

Örneğin yaş ilə düzenli sağlamlıq müayinəsi arasında ilişki bulunması, yaşın tek başına bu davranışa neden olduğunu göstermez. Yaşla birlikte gelir, xəstəlik yükü, sağlık bilgisi və səhiyyə xidməti ihtiyacı da değişebilir.

Tədqiqat Gerçekten Karma Yöntemli mi?

Yöntem bölümünde araşdırmanın “karma yöntemli” olduğu, anketlerin yanı sıra sağlık çalışanlarıyla derinlemesine görüşmeler, gözlemler və tıbbi kayıtların kullanılacağı bildirilmişdir.

Ancak nəticələr bölümünde yalnız yapılandırılmış anketten elde edilən nicel nəticələr, yüzdeler, pasta qrafikler və ki-kare analizleri sunulmaktadır. Səhiyyə işçisi görüşmelerine, nitel tema analizine, gözlem tapıntılarına vəya tıbbi kayıt vərilərine ilişkin ayrı nəticələr vərilmemiştir.

Bu səbəbdən yayımlanan nəticələr fiilən nicel kəsikli anket araşdırması niteliğindedir. Karma yöntem iddiası, belgede sunulan tapıntılarla tam olaraq desteklenmemektedir.

Nümunəe Yöntemindeki Belirsizlik

Tədqiqatda nümunəe süreci “çox aşamalı nümunəe” olaraq tanımlanmıştır. İlk aşamada toplulukların basit rastgele yöntemle seçildiği, ikinci aşamada ise her topluluktan iştirakçıların amaçlı nümunəeyle seçildiği belirtilmektedir.

Başka bir bölümde ise uygun iştirakçıların basit rastgele nümunəeyle seçildiği ifade edilmiştir.

Bu açıklamalar birbiriyle tam olaraq uyumlu deyildir. Amaçlı nümunəe, araşdırmacının belirli xüsusiləre sahip kişiləri seçtiği olasılıksız bir yöntemdir. Basit rastgele nümunəe ise her fərdin seçilme olasılığının bilindiği olasılıklı bir yöntemdir.

Nümunəe yönteminin net olmaması, nəticələrın Ikorodu’daki tüm kırsal nüfusa ne ölçüde ümumilənebiləceğini sınırlar.

Iştirakçıların Demoqrafik Yapısı

Toplam 336 iştirakçının demoqrafik dağılımı şu şəkildedir:

Nümunəin təxminən üçte ikisinin 18–29 yaş grubunda olması vacibdir. Bu durum, araşdırmanın ümumi nüfustan çox genç yetişkinlerin görüşlerini yansıtmasına yol açabilir.

Xüsusilə 70–89 yaş grubunda yalnız yedi kişi bulunmaktadır. Bu kadar kiçik bir alt gruptan elde edilən yüzdeler statistik olaraq oldukça kararsızdır.

Din Dağılımı

Iştirakçıların:

• %56’sı Hristiyan,
• %37’si Müslüman,
• %5’i geleneksel inançlara bağlı,
• %2’si dinsiz olaraq sınıflandırılmıştır.

Din ilə düzenli sağlamlıq müayinəsine yönelik tutum vəya uygulama arasında əhəmiyyətli ilişki bulunmamıştır. Ancak geleneksel inanç grubu və dinsiz gruptaki kişi sayıları oldukça azdır. Bu səbəbdən bu alt gruplar üçün güçlü karşılaştırmalar yapmak mümkün deyildir.

Anket Nasıl Hazırlandı?

Tədqiqatda araşdırmacı tərəfindən geliştirilən yapılandırılmış bir anket kullanılmıştır. Anketin ilk bölümü yaş, cinsiyyət, medeni durum və din gibi demoqrafik xüsusiləri əhatə edir.

İkinci bölümde düzenli sağlamlıq müayinəsiyle ilgili 17 ifade yer almaktadır. Iştirakçılar şu dört seçenekten birini işaretlemiştir:

• Kesinlikle katılıyorum,
• Katılıyorum,
• Katılmıyorum,
• Kesinlikle katılmıyorum.

Sorular sağlamlıq müayinəsinün önemi, xərc, erişim, nəqliyyat, erteleme, iləri xəstəlikların yönetimi, mobil klinikaler, mali teşvikler və icma əsaslı programlar gibi fərqli alanları əhatə edir.

Anketin Keçərlilik və Güvənilirliği

Tədqiqatda test-tekrar test güvənilirliği və iç tutarlılık değerlendirmesi yapılacağı bildirilmişdir. Ancak nəticə bölümünde etibarlılıq katsayısı, örneğin Cronbach alfa değeri vərilmemiştir.

Anketin araşdırma danışmanı tərəfindən incelenerek doğrulandığı belirtilmiş, fakat kapsam geçerliliği vəya yapı geçerliliğine ilişkin ayrıntılı analiz sunulmamıştır.

Bu səbəbdən anketten üretilən “olumlu tutum”, “iyi uygulama” və “iyi erişim” kategorilərinin psikometrik gücü açık deyildir.

Iştirakçıların Böyük Çoğunluğu Sağlık Kontrolünü Vacib Buluyor

Iştirakçıların %75,9’u sağlamlıq müayinəsinün tıbbi rutinin əsas bir parçası olduğu ifadesine kesinlikle katılmış, %23,1’i katılmıştır.

Bu iki grup birlikte değerlendirildiğinde iştirakçıların təxminən %99’u düzenli sağlamlıq müayinəsinü tıbbi bakımın gerekli bir unsuru olaraq görmektedir.

Benzer şəkilde iştirakçıların:

• %92’si düzenli sağlık kontrollerinin sağlığı korumak üçün vacib olduğunu,
• %87,7’si xəstəlik müalicəsi tamamlandıktan sonra da sağlamlıq müayinəsinün gerekli olduğunu,
• %86,3’ü sağlamlıq müayinəsinün zaman kaybı olmadığını belirtmiştir.

Bu tapıntılar, sorunun yalnız bilgi eksikliği olmadığını düşündürür. Iştirakçılar ümumi olaraq düzenli kontrolün değerini kabul etmektedir.

66. Sayfadaki Münasibət Grafiği

Tədqiqatın 66. sayfasındaki pasta qrafikte iştirakçıların %81’inin olumlu, %19’unun olumsuz tutuma sahip olduğu gösterilmektedir.

Daha sonraki ki-kare cədvəllarında olumlu tutum sayısı 274, olumsuz tutum sayısı 62 olaraq vərilmektedir. Başka bir qrafikte ise 276 olumlu və 60 olumsuz sonucu yer almaktadır.

Bu fərqlilıklar, tutum puanlamasında fərqli kesme noktalarının kullanılmış olabiləceğini düşündürür; ancak belgede bu fərqli sınıflandırmalar açıklanmamıştır.

Olumlu Münasibət Davranışa Tam Olaraq Dönüşüyor mu?

Tədqiqatın ümumi anlatısı, olumlu tutuma rağmen düzenli kontrol davranışının yetersiz olduğu yönündedir.

Iştirakçıların %70,8’i planlanmış sağlık kontrollerinin sık sık atlandığını vəya ertelendiğini belirtmiştir.

Bu tapıntı, sağlamlıq müayinəsinün vacib olduğunu bilmenin tek başına yeterli olmadığını göstərir. Kişi kontrolün değerine inanabilir; fakat ücret, nəqliyyat, zaman vəya hizmet yetersizliği nedeniyle kontrolünü erteleyebilir.

“İyi Tətbiq” Nisbətındaki Çelişki

Tədqiqatın 70. sayfasındaki pasta qrafikte 253 şəxsin, yani iştirakçıların %75’inin “iyi uygulama” gösterdiği; 83 şəxsin, yani %25’inin “kötü uygulama” gösterdiği belirtilmektedir.

Daha sonraki bir cədvəldə ise iyi uygulama sayısı 266, kötü uygulama sayısı 70 olaraq vərilmişdir. Başka bir qrafikte de 265 iyi və 71 kötü uygulama gösterilmektedir.

Nəticə və tartımma bölümlerinde ise araşdırmacı zaman zaman uygulamanın “aşağı” olduğunu ifade etmektedir.

Bu durum vacib bir yorum sorunu yaratmaktadır:

• Toplam puanlara görə çoğunluk “iyi uygulama” kategorisindedir.
• Ancak kontrollerin sık atlandığını bildirenlerin nisbətı da %70’in üzerindedir.

Bunun nedeni, “uygulama” kategorisinin gerçek sağlamlıq müayinəsi sıklığını deyil; kontrolün yararına, mobil klinikalere və sağlık politikalarına ilişkin görüşleri de içeren karma bir puan üzərindən oluşturulmuş olması ola bilər.

Ankette iştirakçılara “son bir yılda kaç kez sağlamlıq müayinəsine gittiniz?” vəya “en son hangi tarihte kontrol oldunuz?” gibi birbaşa davranış ölçümleri sorulmamıştır.

Dolayısıyla “iyi uygulama” nisbətı, fiilən düzenli kontrol yaptıranların kesin nisbətı olaraq okunmamalıdır.

Maliyyə Engeller

Iştirakçıların təxminən %89,8’i maliyyə kısıtların vəya sağlamlıq müayinəsi ücretini karşılayamamanın düzenli kontrolü engellediğini düşünmüştür.

Bu tapıntı, tədqiqatın en güçlü və en tutarlı nəticələrından biridir.

Nijerya’da sağlık harcamalarının vacib bölümünün cepten ödenmesi, kırsal və aşağı gelirli haneler üçün koruyucu sağlık hizmetlerini ikinci plana itebilir.

Bir hane sınırlı gelirini gıda, barınma, nəqliyyat və təhsil arasında dağıtmak zorundaysa, henüz belirgin bir xəstəlik belirtisi yokken sağlamlıq müayinəsine ödeme yapmak ertelenebilir.

Sağlık Hizmetine Erişim

Iştirakçıların təxminən %72,7’si sağlık kuruluşlarına və sağlık çalışanlarına erişimin sınırlı olduğunu belirtmiştir.

Bununla yanaşı birbaşa “Ikorodu’da sağlamlıq müayinəsi tesislerine erişmek zordur” ifadesine vərilən yanıtlar daha dengelidir:

• %27,4 kesinlikle katılmış,
• %24,5 katılmış,
• %31,1 katılmamış,
• %17 kesinlikle katılmamıştır.

Bu nəticələra görə iştirakçıların %51,9’u erişimin zor olduğunu, %48,1’i ise zor olmadığını düşünmüştür.

Başka bir qrafikte ise iştirakçıların %62’sinin “iyi erişime”, %38’inin “kötü erişime” sahip olduğu bildirilmişdir.

Bu fərqlilık, erişim kavramının fərqli sorularda fərqli biçimde ölçülmüş olmasından kaynaklanabilir. Fiziksel olaraq bir sağlık merkezi bulunması, hizmetin ekonomik, coğrafi və işlevsel olaraq erişiləbilir olduğu anlamına gelmeyebilir.

Nəqliyyat Sorunu

Iştirakçıların %46,5’i kırsal yerleşimden sağlamlıq müayinəsi tesisine ulaşmanın zor olduğunu belirtirken, %53,5’i bu görüşe katılmamıştır.

Buna qarşılıq iştirakçıların %85,5’i nəqliyyat desteğinin vəya nəqliyyat altyapısının geliştirilmesinin sağlamlıq müayinəsi kullanımını artıracağını düşünmüştür.

Bu iki nəticə birlikte değerlendirildiğinde, nəqliyyat herkes üçün eşit derecede ağır bir engel olmayabilir; ancak yeterli nəqliyyat sağlandığında toplum ümumiinde səhiyyə xidməti kullanımının artacağına dair güçlü bir beklenti bulunmaktadır.

Sağlık Kontrolü və İleri Xəstəlikların Yönetimi

Iştirakçıların %96,2’si düzenli sağlamlıq müayinəsinün terminal xəstəlikların ilərlemesini yönetmek və kontrol etmek açısından vacib olduğu görüşündedir.

Iştirakçıların %84,5’i düzenli sağlamlıq müayinəsinün terminal xəstəlikların müalicə xərclerini azaltabiləceğini belirtmiştir.

Ayrıca %75’i sağlamlıq müayinəsine yatırım yapmanın uzun vadeli mali yükü azaltabiləceğine katılmıştır.

Bu nəticələr iştirakçıların erken tanı və düzenli izlemin ekonomik və klinik yararlarına ümumi olaraq inandığını göstərir.

Bununla yanaşı araşdırma, sağlamlıq müayinəsinün belirli xəstəliklarda gerçekten xərc azalttığını ölçmemiştir. Bunlar iştirakçıların görüşleridir.

“Terminal Xəstəlik” Kavramının Kullanımı

Tədqiqatda “terminal xəstəlik” ifadesi oldukça geniş biçimde kullanılmıştır. Bazı bölümlerde kanser vəya ilərleyici xəstəliklar, bazı bölümlerde ise kronik xəstəliklar və erken tanı gerektiren xəstəliklar aynı çerçevəde ele alınmıştır.

Terminal xəstəlik, ümumilikle müalicə ediləmeyen və yaşam süresini belirgin biçimde sınırlayan iləri xəstəliklar üçün kullanılır. Hipertansiyon vəya erken evre diyabet bu kategoriye girmez.

Bu kavramsal belirsizlik, iştirakçıların soruları nasıl anladığını və nəticələrın nasıl yorumlanması gerektiğini etkiləyebilir.

Yaşlılık və Sağlık Kontrolü

Iştirakçıların %73,7’si insanların düzenli sağlamlıq müayinəsine yaşlandıkça başladığını düşünmüştür.

Bu tapıntı, genç yetişkinlerin kendilərini daha az risk altında görmesiyle əlaqəli ola bilər. Sağlık İnanç Modeline görə kişi hastalığa yakalanma ihtimalini aşağı qavrayışladığında koruyucu hizmet kullanma motivasyonu da azalabilir.

Ancak tədqiqat nümunəinin böyük çoğunluğu gençlerden oluştuğu üçün bu tapıntı, yaşlı kişilərin gerçek davranışlarından çox toplumun yaş və sağlamlıq müayinəsi hakkındaki qavrayışsını yansıtabilir.

Mobil Kliniklere Güçlü Destek

Iştirakçıların %93’ü kırsal alanlarda mobil sağlık klinikleri vəya saha sağlık hizmetleri sunulmasının düzenli sağlamlıq müayinəsi kullanımını artıracağını düşünmüştür.

Mobil klinikaler şu hizmetleri yerleşimlere daha yakın sunabilir:

• Kan basıncı ölçümü,
• Kan şekeri taraması,
• Əsas fizik muayene,
• Gebelik və çocuk sağlığı izlemi,
• Aşı hizmetleri,
• Kanser taramalarına yönlendirme,
• Sağlık təhsili,
• Kronik xəstəlik takibi.

Bu hizmetlerin etkili olabilmesi üçün tek seferlik kampanyalar yerine düzenli, kayıtlı və sevk sistemiyle bağlantılı olması gerekir.

Mali Teşvik və Sübvansiyonlar

Iştirakçıların %94’ü mali teşviklerin vəya sağlık sübvansiyonlarının kırsal yerleşimciləri düzenli sağlamlıq müayinəsine yönelteceğini belirtmiştir.

Bu nəticə, xərcin yalnız qavrayışsal bir engel olmadığını; toplumun çözüm önerilərinde de merkezi konumda olduğunu göstərir.

Sübvansiyonlar şu biçimlerde uygulanabilir:

• Ücretsiz əsas taramalar,
• Aşağı gelirli haneler üçün kupon sistemi,
• Nəqliyyat desteği,
• Icma əsaslı sağlık sigortası,
• Kronik xəstəlik izlem paketleri,
• Mobil klinikalerde ücretsiz değerlendirme.

Toplum Əsasli Programlar

Iştirakçıların %94,5’i kırsal alanları hedefleyen icma əsaslı sağlık programlarının düzenli sağlamlıq müayinəsinü teşvik edebiləceğine inanmıştır.

Bu programların yerel liderler, dini kurumlar, kadın grupları, gençlik örgütleri və toplum sağlığı çalışanlarıyla birlikte yürütülmesi önerilmektedir.

Tədqiqatda kültürel və toplumsal normların sağlık davranışını etkilədiği vurgulandığı üçün, yalnız hastane merkezli kampanyalar yerine güvən duyulan yerel aktörlerin sürece dahil edilmesi vacibdir.

Sağlık İnanç Modeli

Araşdırmanın kuramsal çerçevəlerinden biri Sağlık İnanç Modelidir.

Bu modele görə şəxsin koruyucu sağlık davranışı göstermesi şu qavrayışlara bağlıdır:

• Bir hastalığa yakalanma olasılığı,
• Xəstəliyin ne kadar ciddi olduğu,
• Sağlamlıq müayinəsinün sağlayacağı yarar,
• Xərc, zaman və korku gibi engeller,
• Harekete geçirici uyarılar.

Ikorodu tədqiqatsında iştirakçılar sağlamlıq müayinəsinün yararını yüksək görmektedir. Ancak xərc və erişim engelleri de yüksəktir.

Bu səbəbdən olumlu tutumun davranışa dönüşmemesi Sağlık İnanç Modeliyle uyumludur: Qavrayışlanan yarar yüksək olsa bilə qavrayışlanan engeller daha güçlü olduğunda kişi sağlamlıq müayinəsinü erteleyebilir.

Planlı Davranış Teorisi

Tədqiqatda kullanılan ikinci kuramsal çerçevə Planlı Davranış Teorisidir.

Bu teoriye görə bir davranışı gerçekleştirme niyeti üç əsas unsurdan etkilənir:

• Davranışa yönelik tutum,
• Toplumun və yakın çevrenin beklentiləri,
• Şəxsin davranışı gerçekleştirebiləceğine ilişkin kontrol qavrayışsı.

Iştirakçıların sağlamlıq müayinəsine yönelik tutumları ümumilikle olumludur. Ancak xərc və erişim sorunları, fərdlerin “bunu yapabilirim” şəklindəki kontrol qavrayışsını azaltabilir.

Bu teori de olumlu tutum ilə aşağı vəya düzensiz uygulama arasındaki farkı açıklamaya yardımcı olur.

Sosyoekolojik Model

Sosyoekolojik Model, sağlık davranışının yalnız fərdsel tercihlerden oluşmadığını vurgular.

Davranış üzerinde şu düzeyler birlikte etkilidir:

• Fərdsel düzey: Bilik, inanç, yaş və xəstəlik qavrayışsı,
• Ailə və yakın çevre: Destek, toplumsal normlar və bakım sorumlulukları,
• Toplum düzeyi: Yerel liderler, nəqliyyat və sağlık merkezi varlığı,
• Kurumsal düzey: Səhiyyə işçisi, klinik saatleri və xərc,
• Politika düzeyi: Sağlık sigortası, kırsal sağlık yatırımları və sübvansiyonlar.

Tədqiqatın tapıntıları bu çox düzeyli yaklaşımı desteklemektedir. Xərc, nəqliyyat, səhiyyə müəssisəsi sayısı və toplumsal programlar fərdsel tutumdan bağımsız deyildir.

Yeniliklerin Yayılımı Teorisi

Tədqiqatda düzenli sağlamlıq müayinəsinün kırsal toplum üçünde benimsenmesini açıklamak üçün Yeniliklerin Yayılımı Teorisi de kullanılmıştır.

Bu teoriye görə yeni bir uygulamanın benimsenmesi, topluluk üçündeki ilətişim kanallarına, güvənilən kişiləre, uygulamanın görünür yararına və sosyal sistemin hazırlığına bağlıdır.

Düzenli sağlamlıq müayinəsi toplum üçünde görünür, erişiləbilir və güvənilir hâle geldiğinde kullanım artabilir. Mobil klinikaler və icma əsaslı programlar bu səbəbdən yalnız hizmet deyil, aynı zamanda davranışın yayılmasını sağlayan ilətişim araçlarıdır.

Cinsiyyət ilə Münasibət Arasında İlişki Var mı?

Cinsiyyət ilə düzenli sağlamlıq müayinəsine yönelik tutum arasındaki ki-kare sonucu şöyledir:

\[ \chi^2 = 1{,}495,\quad sd = 1,\quad p = 0{,}222 \]

P değeri 0,05’ten böyük olduğu üçün cinsiyyət ilə tutum arasında statistik olaraq əhəmiyyətli ilişki bulunmamıştır.

Kadınlarda olumlu tutum nisbətı biraz daha yüksək görünse de bu fark nümunə üçünde statistik əhəmiyyətlilığa ulaşmamıştır.

Cinsiyyət ilə Tətbiq Arasında İlişki Var mı?

Cinsiyyət ilə uygulama arasındaki analizde:

\[ \chi^2 = 1{,}647,\quad sd = 1,\quad p = 0{,}199 \]

sonucu vərilmişdir.

Bu səbəbdən cinsiyyət ilə sağlamlıq müayinəsi uygulaması arasında əhəmiyyətli ilişki bulunmamıştır.

Daha sonraki sosyodemoqrafik cədvəldə da benzer biçimde p = 0,810 sonucu vərilmişdir. Her iki analiz de cinsiyyətin əsas belirleyici olmadığını göstərir.

Yaş ilə Tətbiq Arasındaki İlişki

Yaş ilə düzenli sağlamlıq müayinəsi uygulaması arasındaki analizde:

\[ \chi^2 = 8{,}896,\quad sd = 3,\quad p = 0{,}031 \]

sonucu bildirilmiştir.

Bu nəticə yaş grubu ilə uygulama arasında əhəmiyyətli ilişki olduğunu göstərir.

Daha sonraki sosyodemoqrafik analizde de:

\[ \chi^2 = 14{,}511,\quad sd = 3,\quad p = 0{,}002 \]

sonucu sunulmuştur.

Ancak iki cədvəldə yaş gruplarına görə “iyi uygulama” nisbətları aynı deyildir. Örneğin 50–69 yaş grubunda bir cədvəldə %89,1, diğerinde %64,1 iyi uygulama bildirilmiştir.

Bu kadar böyük fark, cədvəlların aynı değişkeni fərqli biçimde sınıflandırmış olabiləceğini vəya vəri işleme hatası bulunduğunu düşündürür.

Yaş ilə Münasibət Arasındaki Nəticə Neden Tutarsız?

İlk yaş-tutum analizinde:

\[ \chi^2 = 5{,}077,\quad sd = 3,\quad p = 0{,}166 \]

sonucu vərilmiş və əhəmiyyətli ilişki bulunmadığı bildirilmişdir.

Ancak daha sonraki sosyodemoqrafik cədvəldə:

\[ \chi^2 = 13{,}188,\quad sd = 3,\quad p = 0{,}004 \]

sonucu sunulmuş və ilişkinin əhəmiyyətli olduğu bildirilmişdir.

Bu iki nəticə aynı nümunə və benzer değişken tanımı üçün birbiriyle çelişmektedir.

Fərqli tutum puanlama yöntemleri kullanıldıysa bunun yöntem bölümünde açıklanması gerekirdi. Açıklama bulunmadığı üçün yaş-tutum ilişkisinin kesin sonucu belirsizdir.

Medeni Durum və Din

Medeni durum ilə tutum arasında:

\[ p = 0{,}742 \]

Medeni durum ilə uygulama arasında:

\[ p = 0{,}580 \]

sonucu vərilmişdir.

Din ilə tutum arasında p = 0,089, din ilə uygulama arasında p = 0,212 tapılmışdır.

Bu nəticələra görə medeni durum və din ilə düzenli sağlamlıq müayinəsine yönelik tutum vəya uygulama arasında əhəmiyyətli ilişki saptanmamıştır.

Sağlık Kontrolünün Xərci Azalttığına İnanç

Iştirakçıların təxminən %70’i düzenli sağlamlıq müayinəsinün uzun vadede iləri xəstəlikların müalicə xərcini azaltabiləceğine inanmıştır.

Bu inanç ilə cinsiyyət arasında əhəmiyyətli ilişki bulunmamıştır:

\[ \chi^2 = 0{,}048,\quad p = 0{,}827 \]

Yaş ilə bu inanç arasındaki ilişki de əhəmiyyətli deyildir:

\[ \chi^2 = 3{,}705,\quad p = 0{,}295 \]

Bu nəticə, fərqli yaş və cinsiyyət gruplarında düzenli sağlamlıq müayinəsinün ekonomik yararına ilişkin benzer bir qavrayış bulunduğunu düşündürür.

Tədqiqatın En Güçlü Mesajı

Araşdırmanın en vacib sonucu, bilgi və olumlu tutum ilə gerçek sağlık davranışı arasında yapısal engeller bulunduğudur.

Iştirakçılar sağlamlıq müayinəsinü gerekli bulmaktadır. Buna rağmen kontroller ertelenmekte vəya atlanmaktadır.

Bu fark şu şəkilde özetlenebilir:

Neden Yalnız Sağlık Təhsili Yetmeyebilir?

Tədqiqatın tapıntıları, ictimai sağlamlıq kampanyalarının yalnız “sağlamlıq müayinəsi vacibdir” mesajı vərmesinin sınırlı kalabiləceğini göstərir.

Iştirakçıların çoğu zaten sağlamlıq müayinəsinün vacib olduğunu bilmektedir.

Asıl sorunlar:

• Ücretin ödenememesi,
• Sağlık merkezine ulaşamama,
• Hizmetin yeterli olmaması,
• Kontrol üçün zaman ayıramama,
• Sağlık sistemine güvən eksikliği ola bilər.

Bu səbəbdən sağlık təhsili, erişim və finansman düzenlemeleriyle birlikte yürütülmelidir.

Tədqiqatın Öneriləri

Araşdırmacı dört əsas politika alanı önermektedir:

1. Səhiyyə xidmətini kırsal yerleşimlere yaklaştırmak

Mobil klinikaler, düzenli saha taramaları və yerel birinci basamak sağlık birimleri aracılığıyla koruyucu sağlık hizmetlerinin mesafesi azaltılmalıdır.

2. Politika və kurum iş birliği

Devlet, yerel yönetimler, sağlık kuruluşları və sivil toplum örgütleri kırsal sağlamlıq müayinəsinü destekleyen ortak programlar geliştirmelidir.

3. Sağlık farkındalığı programları

Xüsusilə kendisini aşağı riskli görən gençlere yönelik erken tanı, kronik xəstəliklar və düzenli izlem konusunda təhsil vərilmelidir.

4. Xərci azaltmak

Sağlamlıq müayinəsi ücretleri, nəqliyyat masrafları və cepten sağlık harcamaları sübvansiyon vəya sigorta desteğiyle azaltılmalıdır.

Tədqiqatın Güçlü Yönleri

• 336 kişilik bir kırsal nümunəden birbaşa vəri toplanmıştır.
• On fərqli yerleşim bölgesi kapsanmaya çalışılmıştır.
• Münasibət, xərc, erişim və politika öneriləri aynı araşdırmada qiymətləndirilmişdir.
• Cinsiyyət, yaş, medeni durum və din gibi değişkenler ki-kare testleriyle incelenmiştir.
• Anket formunun tamamı ek bölümünde sunulmuştur.
• Yerel ictimai sağlamlıq müdahalelerine ilişkin birbaşa uygulanabilir önerilər geliştirilmiştir.

Tədqiqatın Məhdudiyyətları

1. Kəsikli tasarım

Tədqiqat yalnız belirli bir zamandaki görüşleri ölçmüştür. Sağlamlıq müayinəsi davranışının zaman üçündeki değişimini vəya müdahalelerin etkisini göstermez.

2. Öz-bildirime dayalı vəri

Iştirakçılar sağlık davranışlarını kendiləri bildirmiştir. Hatırlama hatası və sosyal olaraq kabul görən yanıtları vərme eğilimi nəticələrı etkiləyebilir.

3. Gerçek kontrol sıklığı birbaşa ölçülmemiştir

Kaç şəxsin son bir yılda gerçekten sağlamlıq müayinəsine gittiği, hangi taramaları yaptırdığı vəya kaç randevuyu kaçırdığı açık biçimde kaydedilmemiştir.

4. Nümunəin yaş dağılımı dengesizdir

Iştirakçıların %62’si 18–29 yaşındadır. En yaşlı grupta yalnız yedi kişi bulunmaktadır.

5. Nümunəe yöntemi belirsizdir

Basit rastgele və amaçlı nümunəe ifadeleri birlikte kullanılmıştır. Toplam 336 şəxsin nasıl elde edildiği tam açıklanmamıştır.

6. Karma yöntem nəticələrı sunulmamıştır

Görüşme, gözlem və tıbbi kayıt kullanılacağı belirtilmiş, ancak nəticələrda bu vərilər yer almamıştır.

7. Anketin psikometrik nəticələrı vərilmemiştir

Test-tekrar test və iç tutarlılık yapılacağı belirtilmesine rağmen etibarlılıq katsayıları sunulmamıştır.

8. “İyi uygulama” kategorisi açık deyildir

Tətbiq puanının nasıl hesaplandığı və kesme noktasının nasıl belirlendiği açıklanmamıştır.

9. Cədvəllar arasında tutarsızlıklar vardır

Olumlu tutum, iyi uygulama və yaş ilişkiləri fərqli cədvəllarda fərqli sayılarla vərilmişdir.

10. Bazı kaynaklar konuyla tam uyumlu deyildir

Kaynakçada sağlık erişimiyle ilişkisi sınırlı olan kemik hücre biyolojisi, telomer uzunluğu və diyabetle ilgili tədqiqatlar bulunmaktadır. Bazı kaynakların metindeki iddiaları birbaşa destekleyip desteklemediği belirsizdir.

11. Etik kurul bilgisi eksiktir

Iştirakçılardan bilgiləndirilmiş onam alınacağı bildirilmişdir; ancak kurumsal etik kurul adı, karar tarihi vəya onay numarası vərilmemiştir.

Nəticələr Nasıl Yorumlanmalı?

Bu tədqiqat, Ikorodu’nun kırsal yerleşimlerinde yaşayan insanların düzenli sağlamlıq müayinəsine tamamen ilgisiz vəya karşı olmadığını göstərir.

Tersine, iştirakçıların böyük çoğunluğu sağlamlıq müayinəsinü vacib, yararlı və uzun vadede xərc azaltıcı olaraq görmektedir.

Ancak hizmete erişim, xərc və nəqliyyat gibi yapısal engeller davranışı sınırlamaktadır.

Bu səbəbdən aşağı səhiyyə xidməti kullanımı, yalnız “insanlar bilinçsiz” biçiminde açıklanmamalıdır.

Tədqiqatın en değerli ictimai sağlamlıq mesajı budur: Sağlık davranışı, bilgi kadar hizmetin fiilən ulaşılabilir və karşılanabilir olmasına da bağlıdır.

Ümumi Nəticə

Ikorodu’daki 336 kırsal yerleşimci üzerinde yürütülen bu araşdırma, düzenli sağlamlıq müayinəsine yönelik olumlu tutumun yaygın olduğunu göstərir.

Iştirakçıların təxminən %81’i olumlu tutum bildirmiş, neredeyse tamamı sağlamlıq müayinəsinün tıbbi rutinin vacib bir parçası olduğunu kabul etmiştir.

Buna rağmen iştirakçıların böyük bir bölümü kontrollerin ertelendiğini vəya atlandığını belirtmiştir. Xərc, sınırlı səhiyyə xidməti erişimi və nəqliyyat sorunları bu farkın əsas açıklamaları olaraq sunulmuştur.

Cinsiyyətin tutum və uygulama üzerinde əhəmiyyətli etkisi bulunmamıştır. Yaş ilə uygulama arasında ilişki bildirilmiş; ancak yaş ilə tutum nəticələrı və bazı grup nisbətları cədvəllar arasında tutarsızlık göstərmişdir.

Mobil klinikaler, icma əsaslı programlar, mali teşvikler və nəqliyyat desteği en güçlü destek görən çözüm öneriləridir.

Araşdırma, kırsal sağlık politikasında yalnız fərqindəlik kampanyalarının yeterli olmadığını göstərir. Sağlamlıq müayinəsinün gerçekten yaygınlaşması üçün hizmetin mali, coğrafi və kurumsal olaraq erişiləbilir hâle gelmesi gerekir.

Tədqiqatın Yöntemi və Tapıntıları

Araşdırma kəsikli tasarıma sahip nicel bir anket tədqiqatsıdır. Yöntem bölümünde karma yöntem yaklaşımından söz edilse de nəticələr bölümünde yalnız nicel anket vəriləri sunulmuştur.

Tədqiqatya Ikorodu Yerel Yönetim Alanındaki kırsal topluluklardan toplam 336 yetişkin katılmıştır.

Vərilər araşdırmacı tərəfindən hazırlanan, dört seçenekli değiştirilmiş Likert ölçeğine sahip 17 maddelik bir anketle toplanmıştır.

İstatistiksel analizlerde frekans, yüzde və ki-kare testleri kullanılmıştır. Əhəmiyyətlilık düzeyi 0,05 olaraq kabul edilmiştir.

Cinsiyyət ilə tutum və uygulama arasında əhəmiyyətli ilişki bulunmamıştır. Yaş ilə uygulama arasında p = 0,031 və daha sonraki analizde p = 0,002 düzeyinde əhəmiyyətli ilişki bildirilmiştir.

Yaş ilə tutum arasındaki ilişki ise bir analizde p = 0,166, başka bir analizde p = 0,004 olaraq vərilmişdir. Bu tutarsızlık nedeniyle ilişkinin kesin yönü net deyildir.

Kaynak və Yöntem Notu

Bu makale, Osariemen Henshaw Osaro-Uzama tərəfindən Nijerya Ulusal Açık Ünivərsitesi, Sağlık Bilimleri Fakültesi, Halk Sağlığı Bölümüne Aralık 2023’te yüksək lisans derecesinin bir gereği olaraq sunulan “Attitude and Practice of Regular Medical Checkup Among Rural Dwellers of Ikorodu Local Govərnment Area of Lagos State” başlıklı akademik projeye dayanmaktadır.

Belge hakemli bir dergi makalesi deyildir. Bir yüksək lisans araşdırma projesidir. Bu səbəbdən nəticələr bağımsız hakem değerlendirmesinden geçmiş yayın kanıtı olaraq değerlendirilmemelidir.

Araşdırma öz-bildirime dayalı kəsikli anket vərisi kullanmaktadır. Nedensellik göstermez və gerçek sağlamlıq müayinəsi sıklığını birbaşa tıbbi kayıtlarla doğrulamamaktadır.

Tədqiqatda bilgiləndirilmiş onam və gizlilik ilkelerine uyulacağı bildirilmişdir. Ancak kurumsal etik kurul onayı vəya onay numarası sunulmamıştır.

Belgede nümunəe yöntemi, karma yöntem uygulaması, anket güvənilirliği və bazı ki-kare nəticələrı konusunda açıklık sorunları bulunmaktadır. Ayrıca tutum və uygulama yüzdeleri fərqli cədvəl və qrafiklerde değişmektedir.

Bu içerikte tədqiqat tərəfindən gösterilmeyen nedensel etkilər, xəstəlik önleme nisbətları vəya ulusal düzeyde ümumiləmeler eklenmemiştir. Nəticələr yalnız araşdırmanın kapsadığı Ikorodu kırsal nümunəi və belgede sunulan məhdudiyyətlar çerçevəsinde aktarılmıştır.