Tədqiqatın əsas problemi maksilyar sinusun yaş və cinsiyyətlə əlaqəli anatomik dəyişikliklərini ölçmək və bu ölçmələrin məhkəmə-tibbi identifikasiyada nə dərəcədə faydalı ola biləcəyini qiymətləndirməkdir. Maksilyar sinus yuxarı çənə sümüyünün daxilində yerləşən, hava ilə dolu və ikitərəfli boşluqdur. Sol və sağ tərəfdə yerləşir; həcmi və forması insandan insana dəyişə bilər.

Məhkəmə elmlərində identifikasiya çox vaxt dişlər, sümüklər, DNA, barmaq izi və radioloji strukturlar əsasında aparılır. Lakin ağır travma, yanğın, partlayış və ya parçalanmış qalıqlar kimi bəzi hallarda klassik identifikasiya üsulları çətinləşə bilər. Paranazal sinuslar, xüsusilə maksilyar sinus, üz skeletinin dərin və qorunan hissəsində yerləşdiyinə görə bəzi ağır zədələnmə ssenarilərində belə struktur baxımından qala bilər. Buna görə maksilyar sinus morfometriyası məhkəmə antropologiyası və məhkəmə stomatologiyası baxımından dəyərli köməkçi məlumat mənbəyi ola bilər.

Tədqiqatçıların diqqət yetirdiyi sual budur: CBCT ilə ölçülən maksilyar sinus həcmi, uzunluğu, hündürlüyü və eni yaş və cinsiyyət haqqında mənalı məlumat verə bilərmi? Bu məlumat xüsusilə İran populyasiyası kimi fərqli etnik və coğrafi qruplarda necə görünür?

Maksilyar sinus niyə mühüm anatomik strukturdur?

Maksilyar sinus paranazal sinusların ən böyüyüdür. Tədqiqatda sinusun embrioloji inkişafının hamiləliyin erkən dövrlərində başladığı, uşaqlıq və yeniyetməlik boyunca böyüdüyü, erkən yetkinlikdə ən yüksək həcmə çatdığı və sonrakı yaşlarda stabilləşib tədricən azala biləcəyi izah olunur.

Bu anatomik struktur bir çox mühüm qonşuluğa malikdir:

• Yuxarı çənə dişləri və xüsusilə posterior maksilla,
• Orbita dibi,
• Burun boşluğu,
• Maksilyar köpək dişləri və alveolyar sümük,
• İmplant, sinus lifting və oral cərrahiyyə sahələri.

Bu yaxın anatomik münasibətlərə görə maksilyar sinus yalnız radioloji ölçmə obyekti deyil. Diş implantının planlanmasında, yuxarı çənənin arxa sahəsinin cərrahiyyəsində, sinus dibinin yüksəldilməsi prosedurlarında, diş kökü-sinus münasibətlərində və patoloji qiymətləndirmələrdə birbaşa klinik əhəmiyyət daşıyır.

Maksilyar sinusun fizioloji funksiyaları hansılardır?

Tədqiqatda maksilyar sinusun üz skeletinin çəkisini azaltmaq, nəfəs alınan havanın hazırlanmasına töhfə vermək və səs rezonansına kömək etmək kimi fizioloji rollarından bəhs olunur. Bu funksiyalar tədqiqatın əsas mövzusu deyil; lakin sinusun inkişaf və morfologiya baxımından niyə mühüm olduğunu izah edir.

Sinus həcmi ətraf kraniofasial böyümə nümunələri ilə əlaqəlidir. Dişlərin çıxması, çeynəmə qüvvələri, maksillanın inkişafı, hormonal təsirlər və ümumi üz skeletinin ölçüsü sinus ölçülərinə töhfə verə bilər. Kişilərdə ümumi kraniofasial strukturların daha böyük olması, üz hündürlüyünün çox olması və pubertə dövründə androgenlərin skelet böyüməsinə təsiri sinus həcminin kişilərdə daha böyük olmasını izah edən bioloji mexanizmlər arasında göstərilir.

CBCT niyə istifadə edilib?

Tədqiqatda klassik CT və MRI kimi görüntüləmə üsullarının sinusun qiymətləndirilməsində istifadə oluna bildiyi, lakin yüksək xərc, əlçatanlıq və radiasiya dozası kimi məhdudiyyətlərə görə hər vəziyyətdə praktik olmaya biləcəyi qeyd edilir. Buna qarşı CBCT dentomaksillofasial sahə üçün yüksək rezolyusiyalı üçölçülü görüntüləmə təqdim edir və stomatoloji praktikada geniş istifadə olunur.

CBCT-nin bu tədqiqatdakı üstünlüyü maksilyar sinusun üçölçülü quruluşunu həcm və xətti ölçülər baxımından ölçməyə imkan verməsidir. Ənənəvi ikiölçülü rentgenlər sinusun mürəkkəb həcmli formasını kifayət qədər təmsil etmir. CBCT isə həcm, uzunluq, hündürlük və en kimi parametrlərin sağ və sol tərəfdə ayrıca qiymətləndirilməsinə imkan yaradır.

Tədqiqatın metodu necə qurulub?

Tədqiqat retrospektiv kəsikli dizayna malikdir. Yəni tədqiqatçılar xəstələri gələcəyə yönəlik illərlə izləməyib; müəyyən dövrdə çəkilmiş CBCT görüntülərini geriyə dönük araşdırıblar. Görüntülər İranın Arak şəhərində özəl radiologiya klinikasına müraciət etmiş xəstələrdən seçilib.

Daxiletmə meyarlarına müəyyən edilmiş yaş aralığında olmaq və sağ və ya sol maksilyar sinusda patoloji, lezyon və ya aşkar anatomik anomaliya olmaması daxil idi. Xaricetmə meyarlarına ortodontik müalicə anamnezi, ortodontik breketlərin olması, anadangəlmə kraniofasial anomaliyalar, skelet asimmetriyası, osteoporoz kimi sümük patologiyaları, sümüyə təsir edən dərman istifadəsi və idiopatik maksilyar sinus pnevmatizasiyası daxil idi.

Bütün görüntülər NewTom Giano HR cihazı ilə əldə olunub. Ölçmələr NNTviewer proqramı ilə aparılıb. Hər xəstədə sağ və sol maksilyar sinus üçün aşağıdakı parametrlər ölçülüb:

• Həcm — cm³ ilə,
• Uzunluq — mm ilə,
• Hündürlük — mm ilə,
• En — mm ilə.

Tədqiqat qrupunun quruluşu necə idi?

Cəmi 158 CBCT görüntüsü analiz edilib. İştirakçıların 38-i kişi və 120-si qadın idi. Bu, nümunədə qadınların aydın şəkildə çox olduğunu göstərir. Kişilərin payı %24,1, qadınların payı isə %75,9 olaraq bildirilib.

Yaş aralığı 15–55 ildir. Kişilərin orta yaşı 28,29 ± 9,32 il, qadınların orta yaşı 27,35 ± 9,63 il olaraq verilib. Ümumi orta yaş isə 27,58 ± 9,53 ildir.

Bu nümunə quruluşu tədqiqatın şərhində vacibdir. Qadın iştirakçıların sayı kişilərdən təxminən üç dəfədən çoxdur. Bu vəziyyət bəzi cinsiyyət müqayisələrində statistik güc və ümumiləşdirilə bilmə baxımından diqqət tələb edir. Tədqiqatın məhdudiyyətlər bölməsində də kişi qrupunun məhdud olması və cinsiyyət paylanmasının balanssızlığı açıq şəkildə göstərilib.

Sağ və sol maksilyar sinus arasında fərq varmı?

Tədqiqatda sağ və sol sinuslar əvvəlcə ümumi səviyyədə müqayisə olunub. Sol maksilyar sinusun həcmi 16,32 ± 5,29 cm³, sağ maksilyar sinusun həcmi 15,64 ± 4,92 cm³ olub. Sol tərəf rəqəmsal olaraq bir qədər böyük görünsə də, bu fərq statistik baxımdan mənalı deyil.

Uzunluq, hündürlük və en baxımından da oxşar vəziyyət var:

• Sol uzunluq: 38,78 ± 3,27 mm; sağ uzunluq: 38,74 ± 3,21 mm
• Sol hündürlük: 36,32 ± 5,23 mm; sağ hündürlük: 35,78 ± 5,25 mm
• Sol en: 27,06 ± 4,43 mm; sağ en: 26,84 ± 4,33 mm

Bu ölçmələrin p dəyərləri mənalı deyil. Buna görə tədqiqat sağ və sol maksilyar sinuslar arasında ümumilikdə mənalı bilateral asimmetriya olmadığını bildirir. Bu tapıntı məhkəmə və klinik baxımdan vacibdir; çünki bir tərəf qiymətləndirilə bilmədikdə digər tərəfin köməkçi məlumat kimi istifadə edilə biləcəyini düşündürür. Lakin bu nəticə hər fərddə mükəmməl simmetriya olduğu demək deyil; yalnız nümunə səviyyəsində mənalı fərq olmadığını göstərir.

Cinsiyyətə görə maksilyar sinus həcmi necə dəyişib?

Tədqiqatın ən güclü tapıntılarından biri kişilərdə maksilyar sinus həcminin qadınlardan böyük olmasıdır. Sol maksilyar sinusun həcmi kişilərdə 20,04 ± 6,53 cm³, qadınlarda 15,14 ± 4,24 cm³ olaraq bildirilib. Sağ maksilyar sinusun həcmi kişilərdə 18,95 ± 6,04 cm³, qadınlarda 14,59 ± 4,01 cm³ olub. Hər iki tərəfdə p dəyəri <0,001dir.

Bu fərq yalnız həcm ilə məhdudlaşmır. Kişilərdə sinusun uzunluğu, hündürlüyü və eni də qadınlardan yüksəkdir. Məsələn, sol sinusun hündürlüyü kişilərdə 41,04 ± 5,01 mm, qadınlarda 34,83 ± 4,36 mm; sağ sinusun hündürlüyü kişilərdə 40,39 ± 6,08 mm, qadınlarda 34,33 ± 4,00 mm ölçülüb.

Tədqiqatdakı cinsiyyət müqayisəsi qrafiki kişilərin dəyərlərinin demək olar ki, bütün parametrlərdə qadınlardan yüksək olduğunu vizual olaraq da göstərir. Bu qrafik cədvəl məlumatlarını dəstəkləyərək maksilyar sinus morfometriyasında aydın cinsi dimorfizm olduğunu vurğulayır.

Cinsi dimorfizm nə deməkdir?

Cinsi dimorfizm eyni növ daxilində kişi və qadın fərdlər arasında anatomik və ya morfoloji fərqlərin olmasıdır. Bu tədqiqatda cinsi dimorfizm maksilyar sinus ölçülərinin kişilərdə qadınlardan böyük olması şəklində görünür.

Bu fərqin mümkün səbəbləri bunlardır:

• Kişilərdə ümumi kraniofasial skeletin daha böyük olması,
• Üz hündürlüyü və maksilla ölçülərinin kişilərdə daha çox ola bilməsi,
• Pubertə dövründə androgenlərin sümük böyüməsini dəstəkləyən təsirləri,
• Maksilyar sinus pnevmatizasiyasının daha geniş üz skeleti daxilində daha çox inkişaf edə bilməsi.

Məhkəmə elmləri baxımından bu fərq vacibdir; çünki skelet və ya radioloji strukturların cinsiyyətə görə fərqlənməsi identifikasiyada kömək edə bilər. Lakin maksilyar sinus ölçmələri təkbaşına dəqiq cinsiyyət müəyyən etmə üsulu kimi qəbul edilməməlidir. Ən təhlükəsiz yanaşma bu ölçmələri diş, skelet, DNA və digər antropoloji göstəricilərlə birlikdə istifadə etməkdir.

Yaşa görə həcm dəyişimi necə tapılıb?

Tədqiqatda iştirakçılar yaş qruplarına bölünüb: 15–20, 21–30, 31–40 və 41–50 yaş qrupları. Maksilyar sinusun həcmi, uzunluğu, hündürlüyü və eni bu qruplarda kişi və qadınlara görə ayrıca müqayisə edilib.

Sinus həcmi baxımından kişilərdə ən yüksək orta dəyərlər 21–30 yaş qrupunda görülüb. Kişilərdə sol maksilyar sinusun həcmi bu qrupda 21,00 ± 6,86 cm³, sağ maksilyar sinusun həcmi 19,86 ± 5,52 cm³ olub. Qadınlarda isə ən yüksək orta həcm 15–20 yaş qrupunda bildirilib: sol sinus 16,49 ± 2,998 cm³, sağ sinus 15,96 ± 2,642 cm³.

Ən aşağı həcmlər hər iki cinsdə ümumilikdə 31–40 yaş qrupunda görülüb. Qadınlarda bu azalma daha aydın görünür: 31–40 yaş qrupunda sol sinusun həcmi 12,20 ± 3,792 cm³, sağ sinusun həcmi 11,10 ± 3,186 cm³ olub.

Bu nəticə maksilyar sinusun gənc yetkinliyə qədər böyüdüyünü, sonra sabitləşdiyini və ya azaldığını dəstəkləyir. Tədqiqat qrafiklərində yaşa görə həcm tendensiyası təxminən 23 yaş ətrafında dönüş nöqtəsi göstərir.

Niyə 23 yaş kəsim nöqtəsi seçildi?

Tədqiqatçılar yaş təxminində piecewise linear regression, yəni parçalı xətti reqressiya yanaşmasından istifadə ediblər. Bu yanaşma yaş ilə sinus ölçüləri arasındakı əlaqənin bütün yaş boyunca tək düz xəttlə izah olunmaya biləcəyini qəbul edir. Çünki sinus uşaqlıq və yeniyetməlikdə böyüyür, erkən yetkinlikdə maksimuma yaxınlaşır, sonra sabitləşir və ya azalır.

Tədqiqatda 21, 22, 23 və 24 yaş hədləri sınaqdan keçirilib. Ən yüksək izah gücü və ən aşağı səhv dəyəri verən hədd 23 yaş olaraq seçilib. Bu hədd bioloji baxımdan da erkən iyirmili yaşlarda kraniofasial yetişmənin tamamlanması ilə uyğun hesab edilib.

Reqressiya modellərinin izah gücü belə bildirilib:

• 23 yaşdan aşağı üçün R² = 0,72
• 23 yaş və daha yuxarı üçün R² = 0,70
• Orta mütləq səhv təxminən 2,1 il

R² dəyəri modelin yaş dəyişənindəki variasiyanın nə qədərini izah edə bildiyini göstərir. R² = 0,72 modelin həmin qrupda yaş dəyişiminin təxminən %72-sini izah edə bildiyi deməkdir. Lakin bu fərdi səviyyədə səhvsiz proqnoz demək deyil. Məhkəmə yaş təxminində 2 il ətrafında orta səhv diqqətçəkən ola bilər; lakin üsul yenə də təkbaşına dəqiq yaş müəyyən edən vasitə deyil.

Reqressiya formulları necə oxunmalıdır?

Tədqiqatda yaş təxmini üçün cinsiyyət və 23 yaş həddinə görə dörd ayrı reqressiya formulu verilib. Bu formullar sağ və sol maksilyar sinusun uzunluq, hündürlük, en və həcm ölçmələrindən istifadə edərək təxmini yaş yaratmaq məqsədi daşıyır.

Tədqiqatda istifadə olunan qısaltmalar belə başa düşülə bilər:

• L.Msl: sol maksilyar sinus uzunluğu
• R.Msl: sağ maksilyar sinus uzunluğu
• L.Msh: sol maksilyar sinus hündürlüyü
• R.Msh: sağ maksilyar sinus hündürlüyü
• L.Msw: sol maksilyar sinus eni
• R.Msw: sağ maksilyar sinus eni
• L.Msv: sol maksilyar sinus həcmi
• R.Msv: sağ maksilyar sinus həcmi

23 yaşdan aşağı qadın xəstələr üçün formul:

\[ Age = 5.8 + 0.14 \times L.Msl + 0.05 \times R.Msl - 0.23 \times L.Msh - 0.13 \times R.Msh + 0.05 \times L.Msw + 0.13 \times R.Msw + 0.2 \times L.Msv + 0.12 \times R.Msv \]

23 yaşdan aşağı kişi xəstələr üçün formul:

\[ Age = 34.8 - 0.12 \times L.Msl + 0.02 \times R.Msl - 0.15 \times L.Msh + 1.5 \times R.Msh - 1.3 \times L.Msw + 0.7 \times R.Msw + 0.69 \times L.Msv - 1.6 \times R.Msv \]

23 yaş və daha yuxarı qadın xəstələr üçün formul:

\[ Age = 19.3 + 0.14 \times L.Msl + 0.2 \times R.Msl + 1.3 \times L.Msh - 1.8 \times R.Msh - 0.13 \times L.Msw + 0.23 \times R.Msw - 0.8 \times L.Msv + 0.9 \times R.Msv \]

23 yaş və daha yuxarı kişi xəstələr üçün formul:

\[ Age = 5.24 + 0.27 \times L.Msl + 0.06 \times R.Msl + 0.57 \times L.Msh + 0.1 \times R.Msh + 0.66 \times L.Msw + 0.19 \times R.Msw - 0.7 \times L.Msv - 1.01 \times R.Msv \]

Bu formullar klinik və ya məhkəmə tətbiqində birbaşa universal formul kimi istifadə edilməməlidir. Çünki bu formullar müəyyən İran nümunəsindən, müəyyən cihazdan və ölçmə protokolundan əldə edilib. Fərqli populyasiyalarda, fərqli yaş paylanmalarında, fərqli CBCT cihazlarında və fərqli ölçmə aparan tədqiqatçılarda eyni dəqiqliyə zəmanət verilmir.

Reqressiya formullarının məntiqi nədir?

Reqressiya formulları bir neçə sinus ölçməsini eyni anda istifadə edərək yaş təxmini edir. Hər ölçmənin qarşısındakı əmsal həmin ölçmənin dəyişməsinin yaş təxmininə hansı istiqamətdə və nə qədər təsir etdiyini göstərir. Müsbət əmsal müvafiq ölçmə artdıqda modelin yaşı artırmağa meylli olduğunu, mənfi əmsal isə müvafiq ölçmə artdıqda modelin yaşı azaltmağa meylli olduğunu bildirir.

Lakin bu əmsallar bioloji səbəb-nəticə kimi oxunmamalıdır. Məsələn, dəyişənin mənfi əmsal alması həmin anatomik ölçmənin bioloji olaraq yaşı mütləq azaltması demək deyil. Bu, nümunə daxilindəki statistik əlaqəni göstərir. Xüsusilə nümunə kiçik və kişi-qadın paylanması balanssız olduqda əmsalların ümumiləşdirilə bilməsi məhdud ola bilər.

Həqiqi yaş ilə təxmini yaş nə qədər uyğun gəlir?

Tədqiqatın proqnoz cədvəlində həqiqi yaş ortalamaları ilə modelin proqnozlaşdırdığı yaş ortalamalarının alt qruplarda çox yaxın olduğu göstərilib. Məsələn, 23 yaşdan aşağı qadınlarda həqiqi yaş ortalaması 19,19, təxmini yaş ortalaması da 19,19 olaraq verilib. 23 yaşdan aşağı kişilərdə həqiqi və təxmini orta 18,70dir. 23 yaş və daha yuxarı qadınlarda həqiqi və təxmini orta 35,25, kişilərdə isə 31,71 olaraq bildirilib.

Orta səviyyədəki bu uyğunluq modelin qrupları ümumilikdə yaxşı tutduğunu göstərir. Lakin cədvəldəki minimum və maksimum dəyərlər fərdi səviyyədə proqnoz aralığının daraldığını da göstərir. Məsələn, 23 yaş və daha yuxarı qadınlarda həqiqi yaş 24–53 arasında dəyişərkən, təxmini yaş aralığı 30,87–41,21 olaraq verilib. Bu, modelin sərhəd yaş dəyərlərini mərkəzə doğru çəkə biləcəyini düşündürür. Məhkəmə tətbiqində bu məqam vacibdir; çünki fərdi proqnoz səhvi orta uyğunluqdan daha kritik ola bilər.

Sinus septaları nə deməkdir?

Maksilyar sinus septası sinus boşluğu daxilində sümükvari bölmə və ya çıxıntı şəklində görünən anatomik variasiyadır. Dental implant planlaması, sinus lifting və maksilyar sinus cərrahiyyəsi baxımından vacibdir; çünki septaların olması cərrahi girişi və membran perforasiyası riskini dəyişə bilər.

Tədqiqatda sol maksilyar sinusda septa kişilərin %5,3-ündə, qadınların %22,5-ində görülüb. Bu fərq statistik olaraq mənalıdır (χ² = 5,7; p = 0,02). Sağ maksilyar sinusda isə septa kişilərin %7,9-unda, qadınların %15-ində görülüb; lakin bu fərq mənalı olmayıb (p = 0,26).

Yaş ilə septa varlığı arasında mənalı əlaqə tapılmayıb. Bu tapıntı sinus septalarının bu nümunədə yaşa görə sistemli artım və ya azalma göstərmədiyini düşündürür. Lakin septa prevalansı müxtəlif tədqiqatlar arasında xeyli dəyişə bilər; bu da genetik xüsusiyyətlər, nümunə seçimi və septa tərifindəki fərqlərlə əlaqəli ola bilər.

Tədqiqatdakı qrafiklər nəyi göstərir?

Tədqiqatdakı cinsiyyət müqayisəsi qrafiki kişilərin sol və sağ maksilyar sinus həcmi, uzunluğu, hündürlüyü və eni üzrə qadınlardan daha yüksək dəyərlərə malik olduğunu vizual şəkildə göstərir. Bu qrafik cədvəl məlumatlarındakı p dəyərləri ilə uyğun olaraq cinsi dimorfizmi dəstəkləyir.

Yaşa görə sinus həcmi trend qrafikləri isə 23 yaş ətrafındakı qırılma nöqtəsini göstərir. Kişilərdə həcm təxminən erkən iyirmili yaşlara qədər artır, sonra azalma meyli göstərir. Qadınlarda da 23 yaş həddi ətrafında fərqli trend xətti yaranır. Qrafiklərdəki kəsik şaquli xətt modelin seçdiyi 23 yaş sərhədini göstərir. Bu vizuallar tədqiqatçıların niyə tək xətti model əvəzinə parçalı reqressiyadan istifadə etdiyini anlamağı asanlaşdırır.

Məhkəmə elmləri baxımından nəticələr nə deməkdir?

Tədqiqatın məhkəmə elmləri baxımından ən vacib mesajı maksilyar sinus morfometriyasının yaş və cinsiyyət təxminində köməkçi məlumat verə bilməsidir. Kişilərdə sinus ölçülərinin mənalı dərəcədə böyük olması cinsiyyət təxmininə töhfə verə bilər. Yaşla birlikdə sinus həcminin müəyyən dövrə qədər artıb sonra azalması isə yaş təxminində istifadə oluna biləcək nümunə yaradır.

Lakin bu üsul təkbaşına identifikasiya üçün kifayət deyil. Maksilyar sinus ölçmələri DNA, diş qeydləri, skelet analizi, üz rekonstruksiyası, radioloji müqayisə və digər antropoloji məlumatlarla birlikdə şərh edilməlidir. Tədqiqat da maksilyar sinus ölçmələrini “adjunctive tool”, yəni köməkçi vasitə kimi mövqeləndirir.

Bu yanaşma xüsusilə ənənəvi identifikasiya üsullarının istifadə edilə bilmədiyi hallarda əhəmiyyət qazana bilər. Paranazal sinuslar travma və ya partlayış kimi hadisələrdən sonra bəzi hallarda nisbətən qoruna bildiyi üçün CBCT və ya CT əsaslı sinus morfometriyası dəyərli əlavə məlumat verə bilər.

Klinik baxımdan nəticələr nə ifadə edir?

Tədqiqatın klinik əhəmiyyəti yalnız məhkəmə elmləri ilə məhdud deyil. Maksilyar sinusun həcmi və morfologiyası posterior maksilladakı cərrahi prosedurlar üçün vacibdir. İmplant planlaması, sinus augmentasiyası, sinus lifting, diş çəkilməsindən sonra sümük həcminin qiymətləndirilməsi və ağız-diş-çənə cərrahiyyəsi zamanı sinus anatomiyasını bilmək ağırlaşma riskini azalda bilər.

Yaş və cinsiyyətə görə normal sinus variasiyalarının bilinməsi patoloji tapıntıların daha düzgün şərhinə töhfə verə bilər. Məsələn, yaşa bağlı həcm azalması, mukozal qalınlaşma və ya sümük yenidən formalaşması kimi hallar klinik qiymətləndirmədə nəzərə alınmalıdır. Həmçinin septa varlığı sinus cərrahiyyəsi və ya implantdan əvvəl planlamada birbaşa əhəmiyyət daşıyır.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

Tədqiqatın güclü tərəflərindən biri üçölçülü CBCT məlumatlarına əsaslanmasıdır. Bu, maksilyar sinusun mürəkkəb anatomiyasını ikiölçülü ölçmələrlə məhdudlaşdırmadan qiymətləndirməyə imkan verir.

İkinci güclü tərəf həm sağ, həm də sol sinusun ayrıca ölçülməsidir. Beləliklə bilateral asimmetriyanın olub-olmadığı qiymətləndirilə bilib.

Üçüncü güclü tərəf yaş təxmini üçün tək xətti model əvəzinə 23 yaş həddinə əsaslanan parçalı reqressiya modelindən istifadə edilməsidir. Bu yanaşma sinus inkişafının həyat boyu eyni sürət və istiqamətdə getmədiyi bioloji həqiqətə daha uyğundur.

Dördüncü güclü tərəf tədqiqatın həm məhkəmə, həm də klinik nəticələri birlikdə müzakirə etməsidir. Maksilyar sinus morfometriyası yalnız identifikasiya üçün deyil, cərrahi planlama və radioloji qiymətləndirmə baxımından da dəyərlidir.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

Tədqiqatın ən mühüm məhdudiyyəti retrospektiv kəsikli dizayna malik olmasıdır. Buna görə eyni şəxslərdə zaman keçdikcə sinus dəyişiklikləri birbaşa izlənməyib. Yaşa bağlı dəyişiklik müxtəlif yaşdakı şəxslərin müqayisəsindən çıxarılıb.

İkinci məhdudiyyət nümunədə cinsiyyət paylanmasının balanssız olmasıdır. Qadın iştirakçıların sayı 120 ikən kişi iştirakçıların sayı yalnız 38-dir. Bu xüsusilə kişi alt qruplarında bəzi yaş analizlərinin etibarlılığını məhdudlaşdıra bilər.

Üçüncü məhdudiyyət tədqiqatın bir coğrafi bölgədən, Arak şəhərindən əldə edilmiş məlumatlara əsaslanmasıdır. Maksilyar sinus ölçüləri genetik, etnik, ətraf mühit və kraniofasial amillərdən təsirlənə bildiyi üçün nəticələr birbaşa bütün İran populyasiyasına və ya başqa ölkələrə ümumiləşdirilə bilməz.

Dördüncü məhdudiyyət üz ölçüləri, skelet nümunəsi, dental vəziyyət, diş itkisi və çeynəmə qüvvəsi kimi potensial mühüm kraniofasial dəyişənlərin analizə daxil edilməməsidir.

Beşinci məhdudiyyət intra-observer və inter-observer etibarlılıq analizlərinin aparılmamasıdır. Yəni eyni ölçmə aparan şəxsin təkrar ölçmələri və ya fərqli ölçən şəxslər arasında uyğunluq qiymətləndirilməyib. CBCT morfometriyasında ölçmənin təkrarlana bilməsi çox vacibdir.

Altıncı məhdudiyyət tədqiqatın hakəm qiymətləndirməsindən keçməmiş preprint olmasıdır. Buna görə metod, analiz və şərhlər müstəqil akademik qiymətləndirmədən sonra dəyişə və ya gücləndirilə bilər.

Tədqiqat nə deyir, nə demir?

Bu tədqiqat bunu deyir: İranın Arak şəhərindən əldə edilmiş 158 CBCT görüntüsündə maksilyar sinus həcmi, uzunluğu, hündürlüyü və eni kişilərdə qadınlardan mənalı dərəcədə böyükdür. Sinus həcmi təxminən 23 yaşa qədər artma meyli göstərir, sonra sabitləşir və ya azalır. Sağ və sol sinus arasında mənalı asimmetriya yoxdur. CBCT əsaslı sinus ölçmələri məhkəmə yaş və cinsiyyət təxminində kömək edə bilər.

Bu tədqiqat bunu demir: Maksilyar sinus ölçmələri təkbaşına dəqiq yaş və ya cinsiyyət müəyyən edir. Həmçinin hazırlanmış reqressiya formulları bütün populyasiyalara tətbiq edilə bilən universal modellər deyil. Tədqiqat uzunmüddətli izləmə aparmadığı üçün fərdi sinus yaşlanmasını birbaşa göstərmir. Nəticələr klinik və məhkəmə tətbiqində başqa göstəricilərlə birlikdə ehtiyatla istifadə edilməlidir.

Tədqiqatın Metodu və Tapıntıları

Tədqiqat dizaynı

Ümumi tədqiqat populyasiyası

Sağ və sol maksilyar sinusun müqayisəsi

Cinsiyyətə görə əsas morfometrik tapıntılar

Yaş qruplarına görə sinus həcmi

Yaş təxmini modelinin xülasəsi

Sinus septası tapıntıları

Tədqiqatın ümumi texniki nəticəsi

Bu tədqiqatın texniki nəticəsi maksilyar sinusun CBCT ilə ölçülən həcmi və ölçülərinin həm yaş, həm də cinsiyyətlə əlaqəli olduğunu göstərir. Kişilərdə bütün əsas sinus ölçmələri qadınlardan böyükdür. Sinus həcmi təxminən 23 yaşa qədər artır, sonra sabitləşir və ya azalır. Sağ-sol fərqləri ümumilikdə mənalı deyil. Buna görə maksilyar sinus morfometriyası məhkəmə yaş və cinsiyyət təxminində köməkçi parametr ola bilər; lakin təkbaşına dəqiq identifikasiya vasitəsi kimi istifadə edilməməlidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məqalə Emad Torabi Goodarzi, Mehdi Heidarizadeh, Malihe Safari və Maryam Mohebiniya tərəfindən hazırlanmış “Age- and Sex-Related Variations in Maxillary Sinus Volume and Morphometry: A CBCT Study in an Iranian Population” başlıqlı tədqiqata əsaslanaraq hazırlanıb. Tədqiqat İran populyasiyasında maksilyar sinus həcmi və morfometriyasını CBCT görüntüləri ilə yaş və cinsiyyət baxımından qiymətləndirməyi məqsəd qoyur.

Mənbə mətn preprint tədqiqat məqaləsidir və mətndə açıq şəkildə “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadəsi yer alır. Buna görə tədqiqat hakəm qiymətləndirməsindən keçməyib. Tapıntılar qəti məhkəmə identifikasiya standartı və ya universal yaş təxmini modeli kimi deyil, ehtiyatla qiymətləndirilməli regional CBCT morfometriya məlumatı kimi oxunmalıdır.

Bu məzmun yalnız PDF-də təqdim edilən metod, xəstə sayı, ölçmə parametrləri, cədvəllər, qrafiklər, reqressiya formulları, septa tapıntıları və müzakirə bölməsinə əsaslanaraq hazırlanıb. PDF-də olmayan dəqiq yaş müəyyən etmə zəmanəti, bütün cəmiyyətlərə tətbiq oluna bilən model iddiası, klinik diaqnoz zəmanəti və ya məhkəmə məqsədilə təkbaşına istifadə tövsiyəsi əlavə edilməyib.

Tədqiqat retrospektiv və kəsiklidir; eyni şəxslərdə zamanla sinus dəyişməsini birbaşa izləmir. Nümunədə qadınların sayı kişilərdən xeyli çoxdur. Tədqiqat bir coğrafi bölgədən əldə edilən görüntülərə əsaslanır. Intra-observer və inter-observer etibarlılıq analizləri aparılmayıb. Buna görə gələcək tədqiqatlarda daha böyük, cinsiyyət baxımından balanslı, müxtəlif populyasiyaları əhatə edən və ölçmələrin təkrarlana bilməsini sınaqdan keçirən araşdırmalara ehtiyac var.