İqlim böhranı bütün dünyaya təsir edir; lakin böhranın yaranmasına hər kəs eyni dərəcədə töhfə verməyib və hər kəs eyni iqtisadi, texnoloji və ya institusional imkanlara malik deyil. Buna görə beynəlxalq ekoloji hüquqda uzun müddətdir müzakirə olunan əsas prinsip var: Common but Differentiated Responsibilities, yəni Ortaq, lakin Fərqləndirilmiş Məsuliyyətlər.

Bu prinsip sadə şəkildə bunu deyir: Ətraf mühiti qorumaq məqsədi ortaqdır; lakin bu məqsədə çatarkən dövlətlərin məsuliyyətləri eyni olmamalıdır. Tarixən daha çox ekoloji dağıntıya və istixana qazı emissiyasına səbəb olmuş, daha güclü maliyyə və texnoloji imkanlara malik ölkələr daha böyük yük götürməlidir. İnkişaf etməkdə olan ölkələr isə inkişaf ehtiyacları və məhdud imkanları nəzərə alınaraq fərqləndirilmiş öhdəliklərlə qiymətləndirilməlidir.

Tədqiqatın əsas iddiası budur ki, CBDR prinsipi Qlobal Cənub üçün yalnız texniki ekoloji hüquq prinsipi deyil. Bu prinsip beynəlxalq hüququn “hamıya eyni qayda” deyən universalist diskursuna qarşı dünyanın tarixi və iqtisadi baxımdan qeyri-bərabər qurulduğunu xatırladan güclü ədalət arqumentidir.

Müəlliflər Qlobal Şimalın bu prinsipi zamanla zəiflətdiyini, yenidən şərh etdiyini və onun məcburilik gücünü azaltmağa çalışdığını müdafiə edirlər. Buna qarşılıq Qlobal Cənubun CBDR prinsipini yenidən mənimsəməli, ortaq hüquqi və diplomatik kampaniya aparmalı və prinsipi beynəlxalq adət hüququ səviyyəsinə yüksəltməyə çalışmalı olduğunu irəli sürürlər.

Problem Nədir?

Beynəlxalq ekoloji hüququn ən böyük problemlərindən biri “ortaq problem” ilə “qeyri-bərabər məsuliyyət” arasındakı gərginlikdir. İqlim dəyişikliyi, biomüxtəlifliyin itirilməsi, ətraf mühitin deqradasiyası və okeanların turşulaşması kimi böhranlar bütün bəşəriyyəti maraqlandırır. Lakin bu böhranların tarixi yükü, iqtisadi faydası və xərci bərabər bölüşdürülməyib.

Sənayeləşmiş ölkələr uzun müddət fosil yanacaqlara əsaslanan inkişaf modeli ilə böyüyüb. Bu artım qlobal ətraf mühit üzərində ağır təzyiq yaradıb. Buna qarşılıq bir çox inkişaf etməkdə olan ölkə tarixi emissiyalara daha az töhfə verməsinə baxmayaraq iqlim böhranının təsirlərinə daha açıq vəziyyətə düşüb. Üstəlik, bu ölkələrin uyğunlaşma, azaldılma, texnologiya və maliyyələşdirmə imkanları çox vaxt daha məhduddur.

Bu nöqtədə bərabərliklə ədalət eyni məna daşımır. Bütün ölkələrə eyni öhdəliyi vermək zahirən bərabər görünə bilər; lakin tarixi məsuliyyəti, iqtisadi imkanları və inkişaf ehtiyacını nəzərə almadığı üçün ədalətsiz nəticə doğura bilər. Tədqiqatın tənqid etdiyi əsas məqam budur.

Məqalə beynəlxalq hüququn universallıq diskursunu da sorğulayır. Universallıq hamı üçün eyni qayda demək olduqda ədalətli görünə bilər. Lakin müəlliflər bu universallıq dilinin çox vaxt Qlobal Şimalın maraqlarını ümumi insanlıq marağı kimi təqdim etdiyini müdafiə edirlər. Beləliklə, beynəlxalq hüquq neytral sahədən daha çox güclü aktorların anlayışları və institutları formalaşdırdığı mübarizə meydanına çevrilir.

CBDR prinsipi bu mübarizədə kritik əhəmiyyət daşıyır. Çünki prinsip ekoloji öhdəlikləri tarixi töhfə, iqtisadi imkan və inkişaf ehtiyacı ilə əlaqələndirir. Lakin tədqiqat bu prinsipin zamanla zəiflədildiyini; xüsusilə Kyoto-dan sonrakı prosesdə “fərqləndirilmiş məsuliyyət” ideyasının yerini daha çevik, daha könüllü və daha az məcburi yanaşmalara verdiyini müdafiə edir.

Metod Nə Təklif Edir?

Tədqiqat eksperimental və ya kəmiyyət araşdırması deyil. Onun metodu beynəlxalq hüquq nəzəriyyəsinə, tarixi təhlilə, konseptual şərhə və tənqidi hüquq oxunuşuna əsaslanır. Məqalə üç əsas xətt üzrə irəliləyir.

Birinci xətt beynəlxalq hüququn necə “mənimsənildiyi” və ya “yenidən mənalandırıldığı” sualıdır. Müəlliflər Wittgensteinın dil yanaşması, Habermasın kommunikativ fəaliyyət nəzəriyyəsi, Bourdieunun simvolik güc anlayışı və Foucault-nun hüquq-hakimiyyət münasibəti vasitəsilə beynəlxalq hüququn yalnız qayda mətnlərindən ibarət olmadığını müdafiə edirlər. Hüquq eyni zamanda anlayışları kimin müəyyən etdiyi, hansı dilin legitim qəbul edildiyi və hansı epistemik icmaların nüfuz qazandığı ilə bağlıdır.

İkinci xətt CBDR prinsipinin tarixi yolçuluğudur. Tədqiqat prinsipin ilkin izlərini 1919 Versailles Müqaviləsinə və ILO tənzimləmələrinə qədər aparır; daha sonra Bandung Konfransı, Stockholm 1972, Brundtland Hesabatı, Rio 1992, Kyoto Protokolu, Bali, Kopenhagen, Cancun, Durban və Paris Sazişi prosesləri üzərindən yüksəliş, eniş və yenidən yüksəliş hekayəsi qurur.

Üçüncü xətt Qlobal Cənub üçün strateji təklifdir. Müəlliflər CBDR prinsipinin yenidən mənimsənilməli olduğunu müdafiə edirlər. Bu yenidən mənimsəmə yalnız diplomatik tələb deyil, beynəlxalq hüquqda anlayış yaratmaq və mənanı sabitləşdirmək uğrunda mübarizədir. Tədqiqat bunun “argumentative campaign”, yəni arqumentativ kampaniya yolu ilə edilə biləcəyini irəli sürür.

Arqumentativ kampaniya hüquqi anlayışın akademik, diplomatik və institusional sahələrdə davamlı, ardıcıl və strateji şəkildə müdafiə edilməsidir. Məqsəd CBDR prinsipinə Qlobal Cənubun ehtiyaclarına uyğun yeni və daha güclü məna qazandırmaq, sonra isə bu mənanı beynəlxalq adət hüququ səviyyəsinə yüksəltməkdir.

Formullar Nəyi Göstərir?

Tədqiqatda klassik riyazi model yoxdur; lakin CBDR prinsipini izah etmək üçün Rajamaniyə əsaslanan bir “CBDR tənliyi” təqdim olunur. Bu göstəriş prinsipin hansı komponentlərdən ibarət olduğunu sadə şəkildə görünən edir.

Bu tənlikdə “capacity” dövlətlərin iqtisadi, texnoloji və institusional imkanlarını ifadə edir. Daha çox resursa, texnologiyaya və institusional gücə malik ölkələrin daha çox məsuliyyət daşımalı olduğu düşüncəsi buradan qaynaqlanır.

“Contribution” ətraf mühitin deqradasiyasına verilən töhfəni ifadə edir. Bu töhfə yalnız bugünkü emissiyalarla məhdud deyil; tarixi emissiyalar, mövcud töhfələr və gələcəkdə gözlənilən təsirlər birlikdə nəzərə alınır. Buna görə CBDR yalnız bugünkü rəqəmsal emissiya cədvəlinə deyil, sənayeləşmənin tarixi bədəlini də nəzərə alır.

“Differential Treatment” inkişaf etməkdə olan ölkələrin xeyrinə fərqli rəftar deməkdir. Bu, hər kəsin ətraf mühiti qorumaq məsuliyyəti olsa da, öhdəliklərin iqtisadi imkan və tarixi məsuliyyət nəzərə alınaraq fərqləndirilməli olduğunu müdafiə edir.

“Leadership of Industrial Countries” isə sənayeləşmiş ölkələrin liderlik öhdəliyini ifadə edir. Bu liderlik yalnız şifahi dəstək deyil; maliyyələşdirmə, texnologiya transferi, imkanların inkişaf etdirilməsi və dayanıqlı inkişaf üçün konkret dəstək deməkdir.

Tədqiqatın əsas hüquq-siyasət əlaqəsi isə belə xülasə edilə bilər:

Burada ortaq məqsəd planetin qorunmasıdır. Fərqləndirilmiş öhdəlik isə bu ortaq məqsədə hər kəsin eyni şəkildə deyil, məsuliyyəti və imkanları nisbətində töhfə verməli olduğunu göstərir.

Tədqiqatın Qlobal Cənuba təklif etdiyi strategiya sadə şəkildə belə göstərilə bilər:

Bu göstəriş CBDR-nin yenidən mənalandırılmasını, bu mənanın akademik və diplomatik kampaniya ilə yayılmasını və sonda beynəlxalq adət hüququ keyfiyyəti qazanması hədəfini ifadə edir.

Qrafik, Cədvəl və Sxemin Əsas Mesajı

Tədqiqatda klassik mənada qrafik və ya kəmiyyət cədvəli yoxdur. Lakin mətnin bütün quruluşu CBDR prinsipinin üç mərhələli hüquq-siyasət yolçuluğu keçdiyini göstərən sxem kimi oxuna bilər: yüksəliş, eniş və yenidən yüksəliş.

Birinci mərhələ yüksəlişdir. Fərqləndirilmiş məsuliyyət ideyası inkişaf etməkdə olan ölkələrin inkişaf hüququ ilə ətraf mühiti qoruma öhdəliyi arasında tarazlıq yaratmaq ehtiyacından doğur. Bandung Konfransı, Stockholm prosesi, Brundtland Hesabatı və Rio 1992 bu yüksəlişin mühüm dayanacaqlarıdır. Rio Bəyannaməsinin 7-ci prinsipi dövlətlərin ətraf mühiti qorumaqda ortaq, lakin fərqləndirilmiş məsuliyyətlərə malik olduğunu açıq şəkildə ifadə edir.

İkinci mərhələ enişdir. Kyoto Protokolu inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələr arasında daha aydın öhdəlik fərqi yaradır. Lakin bu fərq, xüsusilə Qlobal Şimalda ciddi tənqid edilir. ABŞ başda olmaqla bəzi inkişaf etmiş ölkələr Çin və Hindistan kimi ölkələrin məcburi azaldılma hədəflərindən kənarda qalmasını “ədalətsiz” quruluş kimi təqdim edir. Beləliklə, CBDR ekoloji ədalət prinsipindən daha çox səmərəsiz və ya balanssız yük bölgüsü kimi göstərilməyə başlanır.

Üçüncü mərhələ prinsipin zəiflədilmiş formada geri qayıtmasıdır. Paris Sazişi CBDR-ni “different national circumstances”, yəni fərqli milli şəraitlər işığında yenidən istifadə edir. Bu ifadə bir tərəfdən çeviklik yaradır; digər tərəfdən isə tədqiqata görə CBDR-nin mərkəzindəki fərqləndirilmiş məsuliyyət ideyasını yumşaldır. Beləliklə, məsuliyyət tarixi töhfə və imkanlardan daha çox ölkələrin özlərinin müəyyən etdiyi öhdəliklərə buraxılır.

Mətndəki ən mühüm sxematik mesaj hüququn yalnız mətnlərdən deyil, həmin mətnlərə verilən mənalardan da ibarət olmasıdır. CBDR eyni sözlə adlandırıla bilər; lakin hansı aktor onu hansı məqsədlə şərh edirsə, prinsipin praktik nəticəsi dəyişə bilər. Buna görə müəlliflər Qlobal Cənubun prinsipi yalnız müdafiə etməsini deyil, onu yenidən müəyyən etməsini və öz hüquqi dilini yaratmasını təklif edirlər.

Digər əsas mesaj beynəlxalq hüquqda epistemik icmaların roludur. Akademiklər, diplomatlar, beynəlxalq institut mütəxəssisləri və hüquqşünaslar hansı anlayışın necə başa düşüləcəyini müəyyən edə bilərlər. Buna görə CBDR mübarizəsi yalnız danışıqlar masasında deyil; məqalələrdə, konfranslarda, məhkəmə rəylərində, beynəlxalq təşkilatlarda və diplomatik sənədlərdə də aparılır.

Tədqiqat Necə Aparılıb?

Bu iş eksperimental araşdırma deyil. Laboratoriya eksperimenti, sorğu, statistik model və ya məlumat dəsti təhlili istifadə olunmur. Metod beynəlxalq hüquq sənədləri, ekoloji hüquq prinsipləri, akademik ədəbiyyat, tarixi danışıqlar prosesləri və tənqidi hüquq nəzəriyyəsi üzərindən aparılan konseptual təhlildir.

Birinci bölmədə beynəlxalq hüququn necə mənimsənildiyi müzakirə olunur. Dil, simvolik güc, epistemik icmalar, institutlar və neokolonial münasibətlər vasitəsilə beynəlxalq hüququn “neytral” görünməsinə baxmayaraq güc münasibətləri ilə formalaşa biləcəyi müdafiə olunur.

İkinci bölmədə CBDR prinsipinin tarixi inkişafı araşdırılır. Stockholm 1972, Brundtland Hesabatı, Rio 1992, UNFCCC, Kyoto Protokolu, Bali Fəaliyyət Planı, Kopenhagen Razılaşması, Cancun Razılaşmaları, Durban Platforması və Paris Sazişi vasitəsilə prinsipin necə güc qazandığı, necə zəiflədildiyi və necə yenidən gündəmə gəldiyi izah edilir.

Üçüncü bölmədə yenidən mənimsəmə strategiyası təklif olunur. Bu strategiya arqumentativ kampaniya anlayışı üzərində qurulub. Müəlliflər beynəlxalq hüququn yalnız dövlət praktikası və opinio juris ilə deyil, inandırıcı və davamlı arqumentlərlə də qurulduğunu müdafiə edirlər.

Bu baxışa görə Qlobal Cənub CBDR prinsipini yenidən gücləndirmək istəyirsə, yalnız iqlim danışıqlarında tələb irəli sürməklə kifayətlənməməlidir. Akademik, diplomatik və institusional sahələrdə ortaq narrativ yaratmalı; bu narrativi davamlı təkrarlamalı; mütəxəssislər, dövlət nümayəndələri, beynəlxalq təşkilatlar və vətəndaş cəmiyyəti vasitəsilə yeni hüquqi məna yaratmalıdır.

Nəticələr Nəyi Göstərir?

Birinci nəticə CBDR prinsipinin Qlobal Cənub baxımından strateji hüquqi vasitə olmasıdır. Bu prinsip ətraf mühiti qoruma öhdəliyini inkişaf hüququ, tarixi məsuliyyət və imkan fərqi ilə birlikdə düşünməyə məcbur edir.

İkinci nəticə beynəlxalq hüququn neytral sahə olmamasıdır. Tədqiqata görə Qlobal Şimal anlayışları, institutları və hüquqi dili öz gündəminə uyğun formalaşdıra bilib. CBDR-nin zamanla zəiflədilməsi də bu mənimsəmə prosesinin nümunəsi kimi oxunur.

Üçüncü nəticə CBDR-nin Rio 1992 və Kyoto prosesində güclü yüksəliş yaşaması, lakin Kyoto-dan sonrakı dövrdə tənqid və yenidən şərh yolu ilə zəiflədilməsidir. Bali, Kopenhagen, Cancun və Durban prosesləri bu enişin mühüm addımları kimi təqdim olunur.

Dördüncü nəticə Paris Sazişinin CBDR-ni tamamilə aradan qaldırmaması, lakin onu “fərqli milli şəraitlər” ifadəsi ilə daha çevik və daha az məcburi quruluşa keçirməsidir. Bu, bəzi şərhlərə görə praktik uzlaşma yaratsa da, tədqiqata görə prinsipin ədalət mərkəzli nüvəsini zəiflədir.

Beşinci nəticə CBDR-nin yenidən yüksəlmə ehtimalının olmasıdır. Milli məhkəmələrdə, beynəlxalq məsləhətçi rəylərdə və iqlim hüququ müzakirələrində prinsipə edilən istinadlar onun tamamilə ölmüş prinsip olmadığını göstərir. Lakin müəlliflər bu yüksəlişin öz-özünə baş verməyəcəyini; Qlobal Cənubun şüurlu və təşkilatlanmış hüquq kampaniyası aparmalı olduğunu müdafiə edirlər.

Altıncı nəticə CBDR-nin beynəlxalq adət hüququna çevrilməsinin Qlobal Cənub baxımından əhəmiyyətli ola bilməsidir. Çünki məcburilik beynəlxalq ekoloji hüquqda prinsipin yalnız siyasi diskurs deyil, daha güclü hüquqi dayaq halına gəlməsini təmin edə bilər.

Bu Niyə Vacibdir?

İqlim böhranında ən kritik suallardan biri budur: Eyni planeti qorumaq məcburiyyətindəyiksə, hər kəs eyni yükü daşımalıdırmı? Bu tədqiqat cavabın sadə olmadığını göstərir. Çünki ekoloji böhranın tarixi səbəbləri, iqtisadi faydaları və bugünkü xərcləri bərabər bölüşdürülməyib.

Qlobal Cənub ölkələri çox vaxt həm inkişaf ehtiyacı, həm də iqlim təsirlərinə həssaslıqla üz-üzədir. Bir tərəfdən yoxsulluğu azaltmaq, infrastruktur qurmaq, sənayeləşmək və enerjiyə çıxışı artırmaq istəyirlər. Digər tərəfdən iqlim böhranının xərclərini də daşımaq məcburiyyətində qalırlar. Bu ikili təzyiq CBDR prinsipini yalnız nəzəri deyil, praktik baxımdan da vacib edir.

Tədqiqat iqlim ədalətinin yalnız “emissiyaların azaldılması” məsələsi olmadığını xatırladır. Maliyyələşdirmə, texnologiya transferi, imkanların inkişaf etdirilməsi, tarixi məsuliyyət, inkişaf hüququ və beynəlxalq hüququn kimin dili ilə yazılması da iqlim ədalətinin bir hissəsidir.

Buna görə CBDR müzakirəsi ekoloji hüquq qədər qlobal bərabərsizlik müzakirəsidir. Prinsip zəiflədilərsə, iqlim böhranının yükü tarixən daha az məsuliyyət daşıyan, lakin daha həssas ölkələrə keçə bilər. Prinsip gücləndirilərsə, ətraf mühiti qoruma ilə inkişaf hüququ arasında daha ədalətli tarazlıq qurula bilər.

Verianla baxımından tədqiqatın dəyəri hüquq mətnlərinin arxasındakı güc mübarizəsini görünən etməsidir. Prinsipin mətndə mövcud olması kifayət deyil; onu kimin, hansı mənada, hansı forumlarda və hansı məcburilik gücü ilə müdafiə etdiyi həlledicidir.

Diqqət Edilməli Məqamlar

Birinci diqqət məqamı tədqiqatın qaralama xarakteridir. Mətn “draft paper” kimi təqdim olunub. Buna görə arqumentlər, qeydlər, quruluş və nəticələr gələcəkdə dəyişə bilər. Hakemli yekun nəşr kimi deyil, müzakirəyə açılmış güclü hüquq məqaləsi qaralaması kimi oxunmalıdır.

İkinci diqqət məqamı tədqiqatın aydın normativ mövqeyidir. Məqalə Qlobal Cənub perspektivindən yazılıb və CBDR-nin yenidən mənimsənilməsini müdafiə edir. Bu, mətni güclü və siyasi baxımdan aydın edir; lakin fərqli hüquqşünaslar, xüsusilə Paris Sazişinin çevik fərqləndirmə modelini daha müsbət şərh edə bilərlər.

Üçüncü diqqət məqamı CBDR-nin beynəlxalq adət hüququna çevrilib-çevrilmədiyi məsələsinin mübahisəli olmasıdır. Beynəlxalq hüquqda adət hüququ adətən dövlət praktikası və hüquqi məcburiyyət inancı ilə əlaqələndirilir. Tədqiqat isə arqumentativ kampaniyaların bu prosesə təsirini daha güclü vurğulayır. Bu yanaşma yenilikçidir, lakin mübahisəyə açıqdır.

Dördüncü diqqət məqamı Qlobal Cənubun vahid blok kimi düşünülməməli olmasıdır. Qlobal Cənub daxilində də fərqli iqtisadi güclər, emissiya profilləri, enerji ehtiyacları və siyasi maraqlar var. Buna görə ortaq CBDR kampaniyası qurmaq asan olmaya bilər.

Beşinci diqqət məqamı iqlim ədalətinin yalnız Şimal-Cənub fərqi ilə izah edilə bilməməsidir. Tarixi məsuliyyət vacib olsa da, bugünkü böyük emissiya mənbələri, ölkədaxili bərabərsizliklər, şirkət məsuliyyəti, yerli icmaların hüquqları və gələcək nəsillər də müzakirəyə daxil edilməlidir.

Sonda qeyd edilməlidir ki, bu məzmun hüquqi məsləhət deyil. Beynəlxalq ekoloji hüquq, iqlim sazişləri və dövlət öhdəlikləri konkret hadisə, ölkə, məhkəmə və saziş kontekstinə görə mütəxəssis hüquqşünaslar tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Nəticə

Bu tədqiqat CBDR prinsipini beynəlxalq ekoloji hüququn texniki prinsipindən çıxarıb Qlobal Cənubun hüquq və ədalət mübarizəsinin mərkəzinə yerləşdirir. Əsas fikir aydındır: İqlim böhranı ortaqdır; lakin məsuliyyətlər tarixi töhfə, iqtisadi imkan və inkişaf ehtiyacı nəzərə alınmadan bərabər bölüşdürülə bilməz.

Müəlliflər beynəlxalq hüququn anlayışlar və arqumentlər vasitəsilə qurulduğunu müdafiə edirlər. Hüquq dili uzun müddət Qlobal Şimalın epistemik icmaları tərəfindən formalaşdırılıbsa, Qlobal Cənubun da öz anlayışlarını, öz arqumentlərini və öz hüquqi strategiyasını qurması lazımdır.

CBDR-nin tarixi bu mübarizəni aydın göstərir. Prinsip Rio 1992 və Kyoto prosesində güc qazanıb, Kyoto-dan sonrakı dövrdə zəiflədilib, Paris Sazişi ilə daha çevik, lakin daha mübahisəli formada geri qayıdıb. Bu gün isə məhkəmə qərarları, məsləhətçi rəylər və iqlim ədaləti müzakirələri sayəsində yenidən canlanma ehtimalı daşıyır.

Tədqiqatın təklifi Qlobal Cənubun CBDR-ni yenidən mənimsəməsi və onu beynəlxalq adət hüququ səviyyəsinə yüksəltmək üçün uzunmüddətli arqumentativ kampaniya aparmasıdır. Bu kampaniya yalnız dövlətlərə deyil; akademiklərə, diplomatlara, beynəlxalq təşkilatlara, vətəndaş cəmiyyətinə və hüquqşünaslara da vəzifə yükləyir.

Verianla baxımından tədqiqatın əsas mesajı budur: İqlim ədaləti yalnız emissiya hesablaması məsələsi deyil. Eyni zamanda hüququn dilini kimin qurduğu, məsuliyyətin necə müəyyən edildiyi və inkişaf hüququ ilə ətraf mühiti qoruma arasındakı tarazlığın kimin xeyrinə yazıldığı məsələsidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məzmun Fabian Cardenas və Andres Felipe Amaya tərəfindən hazırlanmış “Reclaiming Common but Differentiated Responsibilities Principle: A Southern Critique of Environmental Action” adlı qaralama tədqiqata əsaslanaraq hazırlanıb. Tədqiqat CBDR prinsipi, beynəlxalq ekoloji hüquq, Qlobal Cənub, Qlobal Şimal, beynəlxalq hüququn mənimsənilməsi, Rio Bəyannaməsi, Kyoto Protokolu, Paris Sazişi, arqumentativ kampaniyalar və CBDR-nin beynəlxalq adət hüququ kimi gücləndirilməsi ideyasını nəzərdən keçirir.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; tədqiqatın əsas ideyası Verianla-nın nəşr xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilib və özgün Azərbaycan dilində redaksiya məqaləsinə çevrilib.