Learnable Theory, dil və münasibət strukturlarının insanların birgə şəkildə əlçatan olduğu reallıq sahəsini necə təşkil etdiyini izah etməyə çalışan nəzəri çərçivədir. Luca Magni-nin işi, bir insanın açıq şəkildə görmə sahəsində olan bir şeyi niyə həqiqətən “görməmiş” ola biləcəyi problemini bu çərçivə vasitəsilə yenidən nəzərdən keçirir. Tədqiqat yeni bir təcrübə hesabatı təqdim etmək əvəzinə konseptual təhlili, mövcud qavrayış və diqqət ədəbiyyatını və sınaqdan keçirilə bilən eksperimental dizaynları birləşdirir. Əsas iddia budur ki, diqqətdən kənarda qalan məzmun vahid şəkildə xaric edilmir: bəzi məzmunlar münasibət strukturundan tamamilə çıxarılır, bəziləri ümumi bir sahə daxilində aktiv, lakin fokusdan kənarda qalır, bəziləri isə yalnız müvəqqəti olaraq arxa plana keçirilib yenidən əlçatan vəziyyətdə saxlanılır. Ən mühüm məhdudiyyət isə bu fərqlərin hamısının empirik olaraq təsdiqlənmiş nəticələr olmamasıdır; xüsusilə semiosis səviyyəsindəki fizioloji iz və təklif olunan sürücülük təcrübəsi işin sınaqdan keçirilə bilən hipotezləridir.

Məqalənin çıxış nöqtəsi Miller-in diqqətdən qaynaqlanan ötürməni yalnız “boşluq” kimi deyil, öz məzmununa malik strukturlaşdırılmış zehni vəziyyət kimi nəzərdən keçirən yanaşmasıdır. Miller-in açıq qoyduğu sual budur: fərq edilməyən bir element zehində sanki tamamilə qeyri-mümkün imiş kimi xaric edilir, yoxsa ona sadəcə çox aşağı əhəmiyyət və ya ehtimal verilir? Magni bu iki variantın bütün halları əhatə etmədiyini müdafiə edir və Learnable Theory vasitəsilə üçlü fərqləndirmə təklif edir.

Bu fərqləndirmənin ikinci nəticəsi daha da vacibdir: tam və kəskin xaricetmə tək bir səbəbdən yaranmaq məcburiyyətində deyil. Bir element mövcud münasibət strukturunda özü üçün heç bir rol olmadığına görə struktur baxımından kənarda qala bilər; başqa bir halda isə insan təhdidedici və ya narahatedici məzmunu əldə etməkdən motivasional baxımdan yayınmağa çalışa bilər. Kənardan baxıldıqda hər iki vəziyyət “heç görmədim” və ya “heç əldə etmədim” kimi görünə bilər, lakin eyni koqnitiv səbəbə əsaslanmır.

Bir şeyi görməmək həqiqətən heç nəyin emal olunmadığı anlamına gəlirmi?

Tədqiqatın mərkəzində sadə, lakin çətin bir problem dayanır. Sürücü güzgülərini yoxlayır, yolayrıcına daxil olur və görünən vəziyyətdə olan velosipedçini fərq etmədiyini deyir. Sonradan velosipedçiyə dəyməmək üçün qəfil manevr edə bilər. Belə bir halda “velosipedçini görmədi” cümləsinin koqnitiv baxımdan nə dediyi qeyri-müəyyəndir. Məlumat tamamilə sistemdən kənarda qalıbmı, yoxsa şüurlu hesabat səviyyəsinə çatmayan bir emal izi varmı?

Miller-in müzakirəsi bu sualı iki əsas şərh üzərindən qurur. Modal şərhdə fərq edilməyən element mövcud vəziyyət baxımından sanki mümkün variantlardan kənarda saxlanılır. Ehtimallı şərhdə isə element tamamilə silinmir; yalnız onun gözlənilən əlaqəliliyi və ya əhəmiyyəti çox aşağı səviyyədə tutulur. Magni-nin əsas müdaxiləsi budur ki, bunlar eyni hadisə üçün rəqabət aparan iki izah olmaqdan daha çox, fərqli xaricetmə formalarını təsvir edə bilər.

Learnable nədir?

Learnable Theory, Roy Bhaskar-ın Gerçək, Faktiki və Təcrübəvi olaraq ayırdığı reallıq qatlarına başqa bir səviyyə əlavə edir: Learnable. Bu anlayış tək bir insanın zehnindəki özəl təsviri deyil, insanların xüsusilə dil vasitəsilə birlikdə qurduqları və bir-birinə ötürə bildikləri subyektlərarası reallıq qatını ifadə edir.

Bu yanaşmada dünyanın fiziki olaraq mövcud olması ilə insanların həmin dünyadan birgə şəkildə nələri ayırd edə və adlandıra bilməsi eyni şey deyil. Söz ehtiyatı, qrammatika, sintaksis, məna və istifadə formaları; hansı fərqlərin ortaq düşüncə sahəsinə asanlıqla daxil olduğunu, hansılarının isə arxa planda qaldığını təsirləndirə bilər. Buna görə dil yalnız əvvəlcədən qurulmuş düşüncələri ötürən passiv kanal kimi qəbul edilmir. O, diqqətin və məna yaratmanın hansı münasibətlər ətrafında təşkil olunmasına da töhfə verir.

Learnable Theory diqqətdən kənarda qalan məlumatı üç fərqli mexanizmə necə ayırır?

Tədqiqata görə məlumat üç ayrı şəkildə arxa plana keçə bilər: relatorlar və fellər bir elementi mövcud münasibətdə heç bir rolu olmadığı üçün tamamilə xaric edə bilər; isimlər geniş sahəni aktivləşdirərkən ayrı-ayrı elementləri sadəcə fokusdan kənarda saxlaya bilər; sifətlər və zərflər isə məzmunu sistemdən çıxarmadan seçici və geri dönə bilən şəkildə arxa plana keçirə bilər.

Tədqiqatda istifadə olunan yolayrıcı nümunəsi bu fərqi konkretləşdirir. Hadisə “qarşıdan gələn nəqliyyatın içindən sola dönmək” münasibəti ətrafında qurulduqda, sistem xüsusilə bu keçid münasibətində iştirak edən elementlərə həssas olur. Yol kənarına paralel hərəkət edən velosipedçi bu dar münasibət strukturunda birbaşa rol daşımaya bilər. Buradakı iddia velosipedçiyə aşağı əhəmiyyət verildiyi deyil; daha güclü iddia qurulmuş münasibətdə məlumatın bağlana biləcəyi arqument rolunun olmamasıdır.

Umbra Cone niyə vacibdir?

Learnable Theory belə münasibət strukturundan kənarda qalan sahəni Umbra Cone anlayışı ilə izah edir. Buradakı xaricetmə bir elementin qiymətləndirilib əhəmiyyətsiz hesab edilməsindən fərqlidir. Element mövcud emalın qurduğu münasibətdə özü üçün giriş kanalı tapa bilmir. Tədqiqat bunu Fodor-un məlumat kapsullaşdırılması ideyası ilə struktur baxımından əlaqələndirir; lakin iki anlayışın eyni olduğunu iddia etmir. Fodor-un yanaşması daha sabit koqnitiv memarlıq sərhədləri ilə bağlıdır, Umbra Cone isə həmin anda hansı münasibətin aktiv olmasından asılı olaraq yenidən formalaşa bilən sərhəd kimi istifadə olunur.

Bu fərq vacibdir, çünki “fərq edilmədi” ifadəsi iki fərqli vəziyyəti ört-basdır edə bilər. Element sistem daxilində təmsil olunmuş, lakin aşağı prioritet almış ola bilər. Yaxud qurulmuş münasibətin daxilində onun təmsil ediləcəyi rol ümumiyyətlə yaranmamış ola bilər. Tədqiqatın modal xaricetmə iddiası ikinci ehtimala əsaslanır.

Conic Helicoid və semiosis qatı

Məqalə daha sonra yalnız dil kateqoriyaları səviyyəsində qalmır. Learnable Theory-nin Conic Helicoid modeli mənanın inkişafını dörd qat vasitəsilə izah edir: semiosis, lexicon, grammar və syntax. Modeldə sonrakı qat əvvəlkini yox etmir; onu daha mürəkkəb quruluşa daxil edərək yenidən emal edir.

Semiosis, bu ardıcıllığın ən əsas səviyyəsidir. Bir şey hələ adlandırılmadan, sözə və ya qrammatik rola yerləşdirilmədən əvvəl arxa plandan seçilən qavranıla bilən fərq kimi qeydə alına bilər. Lexicon bu fərqlərə leksik imkanlar əlavə edir; grammar və syntax isə sözləri daha müəyyən münasibət və hadisə strukturları daxilində birləşdirir.

Məqalənin daha ehtiyatlı və spekulyativ hipotezi burada ortaya çıxır. Velosipedçi dil və ya münasibət baxımından yuxarı səviyyələrdə tamamilə xaric edilmiş olsa belə, onun hərəkəti semiosis səviyyəsində çox zəif bir “fərq” kimi qeydə alınmış ola bilər. Əgər bu erkən qeyd eyni zamanda minimal affektiv dəyər daşıyırsa, insan velosipedçini şüurlu şəkildə gördüyünü bildirməsə belə, bu siqnal davranış və ya fizioloji nəticə yarada bilər.

Şüurlu şəkildə görülməyən şey bədəndə iz buraxa bilərmi?

Müəllif bu ehtimalı sübut olunmuş nəticə kimi təqdim etmir. Əvəzində şüurlu hesabat səviyyəsinə çatmayan stimulların fizioloji təsir yarada bildiyini göstərən əvvəlki eksperimental ədəbiyyatla əlaqə qurur. Məsələn, geriyə maskalama istifadə edilən fobiya tədqiqatlarında iştirakçılar stimulu şüurlu şəkildə tanıya bilməsələr də, qorxuları ilə əlaqəli maskalanmış təsvirlərə qarşı dəri keçiriciliyi reaksiyaları bildirilmişdir. Məqalə eyni mexanizmin burada keçərli olduğunu iddia etmir; yalnız “şüurlu hesabat yoxdursa, heç bir emal da yoxdur” nəticəsinin zəruri olmadığını göstərmək üçün bu ədəbiyyatdan istifadə edir.

Buna görə məqalənin semiosis iddiasını iki qata ayırmaq lazımdır. Birinci qat Learnable Theory-nin öz memarlığından çıxan nəzəri gözləntidir: yuxarı qatdakı xaricetmə aşağı qatdakı bütün prosesləri mütləq susdurmaya bilər. İkinci qat isə hələ sınaqdan keçirilməmiş konkret təklifdir: münasibət baxımından xaric edilmiş yol istifadəçisi, şüurlu fərqindəlik olmasa belə, ölçülə bilən affektiv/fizioloji iz buraxa bilər.

Dil nəzəriyyəsi danışılmayan sürücülük anına necə tətbiq oluna bilər?

Tədqiqat bu etirazı birbaşa nəzərdən keçirir. Sürücü yolayrıcına girərkən zehnində “across” kimi sözü oxumur. Buna görə mexanizmin yalnız söz emalından asılı olduğu deyilə bilməz. Müəllifin iddiası daha struktur xarakterlidir: dil münasibətin necə qurulduğunu görünən edən sahə təqdim edir; oxşar seçici münasibət təşkilatlanması dildənkənar qavrayışda da mövcud ola bilər.

Sürücülük nümunəsində vizual sistem yaxınlaşan obyektlərin toqquşma trayektoriyasında olub-olmadığına dair birbaşa optik ipuclarından istifadə edə bilər. Beləliklə, müəyyən fəaliyyət məqsədi hansı obyektlərin hesaba daxil olacağını daralda bilər. Məqaləyə görə bu funksional struktur bir felin hadisə üçün hansı arqument rollarını açmasına struktur baxımından bənzədilə bilər. Bu bənzətmə “qavrayış əslində cümlə qurur” demək deyil; yalnız seçici münasibət strukturunun dil və dildənkənar sahələrdə oxşar təşkilatlanma məntiqi göstərə biləcəyi iddiasıdır.

Struktur və motivasional xaricetmə niyə ayrılmalıdır?

Tam xaricetmə həmişə eyni səbəbdən yaranmaya bilər. Struktur xaricetmədə məzmun aktiv münasibətin daxilində rol tapa bilmir. Motivasional xaricetmədə isə insan xüsusilə təhdidedici və ya özü baxımından narahatedici məlumatı əldə etmə prosesindən yayına bilər. Məlumatdan yayınma ədəbiyyatında test nəticəsini açmamaq, maliyyə hesabını yoxlamamaq və ya narahatedici söhbəti məlumat əldə edilməzdən əvvəl bitirmək ikinci quruluşa nümunə ola bilər.

Bu iki halda səthdə oxşar “məlumat yoxluğu” yaransa da, müdaxilə məntiqi fərqlidir. Struktur xaricetmədə diqqət münasibətini yenidən qurmaq əvvəllər rolu olmayan elementə rol aça bilər. Motivasional xaricetmədə isə eyni yenidən çərçivələmə kifayət etməyə bilər; çünki problem kateqoriya strukturunda deyil, məzmunu əldə etməkdən yayınmadadır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Bu tədqiqat yeni iştirakçı nümunəsi, sahə ölçümü və ya eksperimental məlumat toplusu istifadə etmir. Metod Miller-in modal–ehtimallı probleminə Learnable Theory daxilindən konseptual təsnifat hazırlamaq; bunu dilçilik, qavrayış, affekt və məlumatdan yayınma ədəbiyyatı ilə əlaqələndirmək; sonra isə iddiaların yanlışlana biləcəyi eksperimental proqnozlar yaratmaqdır. Buna görə aşağıdakı “nəticələr” ölçülmüş effekt ölçüləri və ya statistik nəticələr deyil, işin nəzəri nəticələri və sınaqdan keçirilə bilən proqnozlarıdır.

Birinci nəzəri nəticə: iki seçim əvəzinə üç mexanizm

Tədqiqatın ən birbaşa nəticəsi modal və ehtimallı izahların eyni hadisənin iki rəqib şərhi kimi qəbul edilməsinin qeyri-kafi ola biləcəyidir. Hədəfli tam xaricetmə modal quruluşa, mühit tipli aktivləşdirmə ehtimallı quruluşa uyğun gələ bilər; qismən və geri dönə bilən seçim isə bu ikisinin arasına sıxışdırıla bilməyən üçüncü vəziyyət yaradır.

İkinci nəzəri nəticə: modal xaricetmənin iki mənbəyi ola bilər

Bir elementə “tamamilə yoxmuş” kimi davranılması, onun münasibət strukturunda rolunun olmamasından və ya insanın məzmunu əldə etməkdən yayınmasından yarana bilər. Tədqiqatın təklif etdiyi əsas fərqləndirici meyar tapşırıq münasibətinin yenidən çərçivələnməsinin xaricetməni aradan qaldırıb-qaldırmamasıdır. Struktur xaricetmə yeni rol açıldıqda dəyişməlidir; motivasional yayınmanın isə yalnız kateqoriya dəyişməsinə eyni şəkildə cavab verməsi gözlənilmir.

Tapşırığı yenidən çərçivələmək struktur xaricetmə ilə yalnız aşağı gözlənilən əlaqəliliyi necə fərqləndirə bilər?

Təklif olunan üç qollu sürücülük simulyatoru velosipedçi ilə bağlı ümumi xəbərdarlığı artırmaqla sürücünün tapşırığını təşkil edən əsas münasibəti dəyişdirməni bir-birindən ayırır; beləliklə, sırf ehtimallı izahla münasibət xaricetməsi izahı fərqli davranış nümunələri proqnozlaşdırır.

Təklif olunan üç qollu sürücülük simulyatoru

Eksperimental dizaynda velosipedçinin mövcudluğu və davranışı hər üç qrupda eyni saxlanmalıdır. Beləliklə, yalnız “velosipedçiyə diqqət et” xəbərdarlığının yaradacağı ümumi gözlənti artımı ilə tapşırığın münasibət çərçivəsinin dəyişdirilməsi qarışdırılmır.

Münasibət xaricetməsi izahı doğrudursa, “yolu paylaşma” çərçivəsinin velosipedçini daha tez-tez fərq edilən etməsi gözlənilir; ümumi xəbərdarlıq verilən qrupun isə əsas sola dönmə qrupuna daha yaxın qalması lazımdır. Sırf ehtimallı izahda isə həm ümumi xəbərdarlıq, həm də yolu paylaşma çərçivəsi velosipedçinin gözlənilən əhəmiyyətini artırdığından, bu iki qrupun bir-birinə daha oxşar performans göstərməsi gözlənilir.

Buradakı kritik məqam bunların nəticə deyil, proqnoz olmasıdır. Tədqiqat heç bir aşkarlama faizi, reaksiya müddəti, p dəyəri, etibar intervalı və ya effekt ölçüsü bildirmir. Belə dəyərlər əlavə etmək mənbənin elmi sərhədini aşmaq olardı.

Fizioloji iz proqnozu

Semiosis hipotezindən ayrıca başqa bir proqnoz da çıxır. Velosipedçi münasibət səviyyəsində tamamilə xaric edilsə də, aşağı səviyyədə siqnal qalırsa, velosipedçini şüurlu şəkildə görmədiyini deyən sürücülərdə dəri keçiriciliyi, göz bəbəyinin genişlənməsi və ya üz elektromioqrafiyası kimi affektlə əlaqəli ölçülərdə iz tapıla bilər.

Bu proqnoz da hələ sınaqdan keçirilməyib. Buna görə tədqiqat “görülməyən velosipedçi mütləq fizioloji reaksiya yaradır” nəticəsinə gəlmir. Daha dar iddia irəli sürür: Learnable Theory-nin qatlı memarlığı doğrudursa, belə bir izin araşdırılması nəzəriyyəni təkzib və ya dəstəkləməyə yarayan müstəqil sınaq yarada bilər.

Təşkilati kor nöqtələrə genişləndirmə

Məqalə eyni çərçivəni fərddən təşkilata daşımağı da təklif edir. Performans göstəricisi sistemi yalnız vaxtında təhvil verilən məhsul ətrafında qurularsa, təhvil və tarixlər sistemə təbii daxil ola bildiyi halda komanda rifahı bu münasibətin daxilində “yer” tapa bilməyə bilər. Belə halda rəhbərlərin işçi rifahını şüurlu şəkildə əhəmiyyətsiz hesab etməsi lazım deyil; ölçmə memarlığının özü bu məlumatı görünməz edə bilər.

Bu nümunədə “məhsul” kateqoriyasını “dayanıqlı məhsul” kimi yenidən qurmaq əvvəllər münasibət strukturunda yeri olmayan rifaha yeni rol aça bilər. Tədqiqata görə struktur xaricetmənin belə yenidən tərifə cavab verməsi gözlənilir, təşkilat narahatedici məlumatı şüurlu və ya motivasional səbəblərlə əldə etməkdən yayınırsa isə eyni müdaxilənin kifayət etməsi gözlənilmir.

Lakin bu təşkilati bölmə də eksperimental təsdiq deyil. Müəllif onu açıq şəkildə fərdi diqqət modeli üçün müstəqil sübut deyil, nəzəri çərçivənin mümkün genişləndirilməsi kimi yerləşdirir.

Modelin izah etmədiyi hallar

Müller-Lyer illüziyası mühüm sərhəd nümunəsidir. İki xəttin bərabər olduğunu ölçərək bilmək xətlərin bərabər görünməsini təmin etmir. Burada məzmun heç əldə edilməmiş deyil; əksinə, insan doğru məlumatı əldə etmiş, yoxlamış və şüurlu şəkildə qəbul etmişdir. Problem bu məlumatın qavrayış görünüşünü düzəldə bilməməsidir. Buna görə tədqiqat həm struktur xaricetməni, həm də məlumatı əldə etməkdən motivasional yayınmanı bu halı izah etmək üçün qeyri-kafi hesab edir.

Eyni ehtiyatlılıq sıx tapşırıq zamanı gözlənilməz obyektin qaçırılması kimi klassik diqqətsiz korluq halları üçün də keçərlidir. Bu cür halların eyni münasibət və ya semiotik mexanizmə malik olması mümkündür, lakin tədqiqat bunu göstərməyib. Buna görə nəzəriyyə hər diqqət uğursuzluğunun ümumi izahı kimi təqdim edilməməlidir.

Tədqiqatın elmi baxımdan ən güclü və ən kövrək nöqtələri

Tədqiqatın güclü tərəfi fəlsəfi fərqi yalnız konseptual səviyyədə saxlamaması və rəqib izahların fərqli eksperimental nümunələr yaradacağı metod təklif etməsidir. Xüsusilə ümumi təhlükə xəbərdarlığı ilə münasibət üzrə yenidən çərçivələməni ayırması, sadə “daha çox diqqət etdi, ona görə daha çox gördü” izahını nəzarətdə saxlamağı hədəfləyir.

Bununla belə, çərçivənin empirik gücü hələ göstərilməyib. Sürücülük simulyatoru təklifi tətbiq edilməyib, semiosis hipotezinin proqnozlaşdırdığı fizioloji profil ölçülməyib və təşkilati genişləndirmə müstəqil şəkildə sınaqdan keçirilməyib. Buna görə bu gün üçün iş tamamlanmış eksperimental diqqət modeli deyil; müəyyən diqqət uğursuzluqlarını daha ətraflı təsnif etməyə və gələcəkdə sınaqdan keçirməyə yarayan nəzəri tədqiqat proqramı kimi oxunmalıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Mənbə tədqiqat: Luca Magni, The Shape of the Shadow: Learnable Theory and the Puzzle of What We Fail to See.

Müəllif və qurum: Luca Magni; Luiss Business School, Villa Blanc, Rome. Mənbə PDF-də ORCID 0000-0002-9976-6844 və müəllifin əlaqə ünvanı verilir. Tədqiqat tək müəlliflidir; PDF-də ayrıca “corresponding author” etiketi istifadə olunmayıb.

Mənbə növü: Nəzəri/konseptual tədqiqat və metodoloji eksperiment təklifi. Yeni nümunə, orijinal eksperimental məlumat toplusu və ya statistik nəticə bildirmir.

Platforma və biblioqrafik qeyd: Tədqiqat SSRN qeyd nömrəsi 7344239 ilə əlaqəlidir. DOI ikinci dərəcəli biblioqrafik qeyddə 10.2139/ssrn.7344239 kimi göstərilir. Yüklənmiş PDF-in üzərində DOI və nəşr tarixi çap edilməyib. Buna görə biblioqrafik sahələr PDF və xarici qeyd ayrılmaqla nəzərdən keçirilib.

Rəyçilik statusu: Mənbə mövcud halında preprint/iş mətnidir; yüklənmiş faylda onun rəyli jurnalda dərc edilmiş version of record olduğunu göstərən məlumat yoxdur.

Lisenziya: İkinci dərəcəli qeyd CC BY 4.0 məlumatı göstərir; lakin SSRN-in birbaşa qeyd səhifəsi bu iş zamanı giriş maneəsi verdiyi üçün hər hansı mənbə vizualının birbaşa yenidən istifadəsindən əvvəl lisenziya rəsmi SSRN qeydindən yenidən təsdiqlənməlidir. Bu Verianla mətni mənbə cədvəlin vizual tərtibatını köçürmür; faktiki əlaqələri müstəqil cədvəl strukturunda yenidən qurur.

Finansman, məlumat əlçatanlığı, maraqlar toqquşması və müəllif töhfələri: Yüklənmiş PDF-də bu sahələrə dair ayrıca bəyanat aşkar edilmədiyi üçün heç bir məlumat əlavə edilməyib.

Metodoloji sərhəd: Tədqiqatın üçlü təsnifatı, struktur və motivasional xaricetmə fərqi və bunlardan çıxarılan eksperimental dizaynlar nəzəri təkliflərdir. Üç qollu sürücülük sınağı və fizioloji iz sınağı hələ həyata keçirilməyib. Təşkilati tətbiq müstəqil sübut deyil, çərçivədən çıxarılan genişləndirmədir.

Verianla hazırlama üsulu: Mənbənin abstract və ya conclusion bölmələri sətir-sətir tərcümə edilməyib. Tədqiqatın problemi, anlayışları, fərqləri, əsaslandırmaları, təklif olunan sınaqları və sərhədləri mənbənin ümumi məzmunundan çıxarılıb; Azərbaycan dilində anlatım Verianla-nın müstəqil öyrədici strukturunda yenidən qurulub. Mənbədə olmayan eksperiment nəticəsi, rəqəm, statistika və ya mexanizm əlavə edilməyib.