Yeniyetməlik Dövründə Mikronutrient Tələbatı Niyə Artır?

Yeniyetməlik bədən inkişafının sürətləndiyi, hormonal sistemin dəyişdiyi, əzələ və sümük toxumasının inkişaf etdiyi və koqnitiv yetkinləşmənin davam etdiyi bir dövrdür. Tədqiqat bu dövrü 10–19 yaş aralığı kimi nəzərdən keçirir.

Sürətli böyümə səbəbindən dəmir, sink, A vitamini, folat və B12 vitamini kimi mikronutrientlərə tələbat artır. Xüsusilə yeniyetmə qızlarda böyüməyə əlavə olaraq aybaşı qanaxmaları dəmir tələbatını yüksəldə bilər.

Buna baxmayaraq, yeniyetmələr milli və beynəlxalq qidalanma tədqiqatlarında çox vaxt kiçik uşaqlar və reproduktiv yaşda olan qadınlar qədər ətraflı izlənilmir. Bu vəziyyət yeniyetmələrə xas mikronutrient çatışmazlığı göstəricilərinin, bioloji mexanizmlərin və uyğun ölçmə hədlərinin kifayət qədər bilinməməsinə səbəb olur.

Sahara Altı Afrikada Risk Niyə Daha Mürəkkəbdir?

Sahara Altı Afrikadakı yeniyetmələrdə mikronutrient çatışmazlığını yalnız yetərsiz qida qəbulu ilə izah etmək olmaz. Tədqiqatda aşağıdakı amillərin eyni vaxtda təsir göstərə biləcəyi bildirilir:

• Qida təhlükəsizliyinin olmaması,
• Yoxsulluq,
• Qida müxtəlifliyinin məhdud olması,
• Malyariya,
• Torpaq mənşəli helmint infeksiyaları,
• HIV və digər xroniki infeksiyalar,
• Bağırsaq iltihabı və sorulma pozğunluğu,
• Yeniyetməlik dövründə sürətli böyümə,
• Qızlarda aybaşı qanaxması,
• Səhiyyə xidmətlərinə və qidalanma proqramlarına məhdud çıxış.

Bu amillər həm real mikronutrient vəziyyətini dəyişdirə, həm də laboratoriya testlərinin nəticələrini yanıltmağa səbəb ola bilər.

İnfeksiya, İltihab və Mikronutrient Çatışmazlığı Arasındakı Dövr

Tədqiqatın 8. səhifəsindəki üçüncü şəkil mikronutrient çatışmazlığı ilə infeksiya arasındakı ikitərəfli dövrü göstərir.

Dövr belə işləyir:

1. Mikronutrient çatışmazlığı immun sisteminin funksiyasını azaldır.
2. İmmunitet zəiflədikdə infeksiyaya həssaslıq artır.
3. İnfeksiya iltihabı başladır.
4. İltihab qida maddələrinin sorulmasını və mikronutrientlərin istifadəsini azaldır.
5. Bu vəziyyət mövcud çatışmazlığı daha da ağırlaşdırır.

Dəmir, sink və A vitamini həm anadangəlmə, həm də qazanılmış immun sisteminin fəaliyyətində rol oynayır. Bu qida maddələrinin yetərsizliyi orqanizmin infeksiyalara qarşı müdafiəsini zəiflədə bilər.

Digər tərəfdən, infeksiya zamanı orqanizm bəzi mikronutrientləri dövriyyədən çıxarıb hüceyrələrdə saxlaya bilər. Bu, patogenlərin qida maddələrinə çıxışını məhdudlaşdıran müdafiə mexanizminin bir hissəsi ola bilər. Lakin proses uzandıqda funksional mikronutrient çatışmazlığına çevrilə bilər.

Malyariya Dəmir Metabolizmini Necə Dəyişdirir?

İcmal malyariyanın dəmir metabolizmini ən azı üç əlaqəli mexanizm vasitəsilə dəyişdirdiyini izah edir.

1. Ferritin yüksəlir

Ferritin dəmiri saxlayan əsas zülallardan biridir. Normal şəraitdə ferritin səviyyəsi orqanizmin dəmir ehtiyatları haqqında məlumat verir.

Lakin ferritin eyni zamanda müsbət kəskin faza zülalıdır. İltihab zamanı dəmir ehtiyatları artmasa belə ferritin yüksələ bilər.

Tədqiqatda təqdim olunan, Afrikadan səkkiz məlumat dəstini və 6.653 məktəbəqədər uşağı əhatə edən analizdə malyariya infeksiyasının iltihaba görə düzəldilmiş ferritin səviyyəsində %44 artımla əlaqəli olduğu bildirilmişdir.

Bu artım CRP və AGP kimi kəskin faza göstəricilərinin normallaşmasından daha uzun davam edə bilər. Buna görə yalnız CRP və AGP-yə görə düzəliş edilməsi malyariyaya bağlı ferritin yüksəlməsini tam aradan qaldırmaya bilər.

2. Hepsidin artır

Hepsidin qaraciyərdə istehsal olunan və dəmir metabolizmini tənzimləyən peptiddir. İltihab zamanı hepsidin istehsalı artır.

Hepsidin yüksəldikdə:

• Bağırsaqdan dəmirin sorulması azalır,
• Makrofaqlarda saxlanılan dəmirin dövriyyəyə verilməsinin qarşısı alınır,
• Qaraciyərdəki dəmirin sərbəst buraxılması məhdudlaşır.

Bu halda orqanizmin ümumi dəmir ehtiyatı tam tükənməsə belə sümük iliyi və digər toxumalar dəmirə kifayət qədər çata bilmir. Bu vəziyyət funksional dəmir çatışmazlığı kimi təsvir edilə bilər.

3. Hemoliz və dəmirin yenidən paylanması

Malyariya paraziti qırmızı qan hüceyrələrini yoluxdurur və hemolizə səbəb ola bilər. Qırmızı hüceyrələrin parçalanması ilə hüceyrədaxili dəmir sərbəstləşir.

Lakin sərbəstləşən dəmir birbaşa istifadə oluna bilən vəziyyətə gəlməyə bilər. İnfeksiya və iltihab dəmiri makrofaqlar və qaraciyər hüceyrələri daxilində saxlaya bilər.

Beləliklə, eyni şəxsdə həm ferritin yüksəkliyi, həm də eritropoez üçün dəmir çatışmazlığı müşahidə oluna bilər.

6. Səhifədəki Malyariya–Dəmir Sxemi

Tədqiqatın 6. səhifəsindəki ikinci şəkil malyariyanın dəmir biomarkerlərini üç paralel yol vasitəsilə pozduğunu göstərir:

• Malyariya → iltihab → hepsidin artımı → dəmir sorulmasının azalması,
• Malyariya → ferritin artımı → dəmir ehtiyatlarının olduğundan yüksək görünməsi,
• Malyariya → hemoliz → dəmirin yenidən paylanması → anemiya.

Şəklin əsas mesajı budur ki, malyariyalı yeniyetmədə “yüksək ferritin” nəticəsi kifayət qədər dəmir ehtiyatı demək olmaya bilər.

Ferritin Niyə Təkbaşına Kifayət Etmir?

Ferritin aşağıdırsa, bu, dəmir çatışmazlığını dəstəkləyən güclü göstərici ola bilər. Lakin ferritin normal və ya yüksəkdirsə, iltihabı olan şəxsdə dəmir çatışmazlığı istisna edilə bilməz.

Tədqiqata görə, iltihab düzəlişi aparılmadan hesablanan dəmir çatışmazlığının yayılması bəzi cəmiyyətlərdə %25-ə qədər aşağı qiymətləndirilə bilər.

Malyariyanın ayrıca qiymətləndirməyə daxil edilməsi bəzi analizlərdə təxmini dəmir çatışmazlığı yayılmasını əlavə olaraq təxminən %10 artırmışdır.

Lakin malyariyanı modelə yalnız “var/yox” kimi daxil etmək də yetərsiz ola bilər. Çünki:

• İnfeksiyanın ağırlığı,
• İnfeksiyanın nə qədər yaxın zamanda keçirildiyi,
• Parazit sıxlığı,
• Yaş,
• Qazanılmış immunitet

ferritin cavabını dəyişə bilər.

Həll Olan Transferrin Reseptoru Nə Verir?

Həll olan transferrin reseptoru, yəni sTfR, hüceyrələrin dəmir tələbatı və eritropoez haqqında məlumat verə bilər.

İcmalda malyariyası olan uşaqlarda sTfR səviyyələrinin də dəyişə bildiyi bildirilir. Bununla yanaşı, sTfR ferritinə tamamlayıcı göstərici kimi istifadə oluna bilər.

BRINDA-nın çoxölkəli analizində ferritin məlumatı olmadıqda 8,3 mg/L-dən yüksək sTfR səviyyəsinin dəmir çatışmazlığını göstərmək üçün istifadə oluna biləcəyi qeyd edilmişdir.

Lakin sTfR də malyariya, eritropoez sürəti və hemolizdən təsirlənə bilər. Buna görə təkbaşına qüsursuz göstərici deyil.

Hemoqlobin Nə Göstərir?

Hemoqlobin anemiya diaqnostikasında ən çox istifadə olunan göstəricilərdən biridir. Lakin hemoqlobinin aşağı olması yalnız dəmir çatışmazlığından qaynaqlanmır.

Aşağıdakı hallar da hemoqlobini azalda bilər:

• Malyariya,
• Xroniki iltihab,
• Hemoliz,
• Folat və ya B12 çatışmazlığı,
• Genetik hemoqlobin xəstəlikləri,
• Digər infeksiyalar.

Buna görə anemiya ilə dəmir çatışmazlığı eyni anlayış deyil. Yeniyetmədə anemiya ola bilər, lakin ferritin ölçümünə görə dəmir çatışmazlığı görünməyə bilər. Əksinə, hemoqlobin hələ azalmadan dəmir ehtiyatları tükənmiş ola bilər.

Helmint İnfeksiyaları Mikronutrientləri Necə Azaldır?

İcmalda torpaq mənşəli helmintlərin mikronutrient vəziyyətini üç əsas mexanizmlə poza biləcəyi izah edilir.

1. Xroniki qan itkisi

Qarmaqlı qurdlar bağırsaq selikli qişasına yapışaraq qanla qidalanır. Tədqiqatda hər yetkin qarmaqlı qurdun gündə təxminən 0,02–0,10 mL qan itkisinə səbəb ola biləcəyi bildirilir.

İnfeksiya uzun müddət müalicə olunmazsa, bu kiçik gündəlik itki yığılaraq dəmir çatışmazlığına və anemiyaya töhfə verə bilər.

2. Bağırsaq zədələnməsi və sorulma pozğunluğu

Parazitlərin bağırsaq selikli qişasında yaratdığı zədə və xroniki iltihab qida maddələrinin sorulmasını azalda bilər.

Bu vəziyyət yalnız dəmiri deyil, sink və A vitamini kimi digər mikronutrientləri də təsirləndirə bilər.

3. Qida rəqabəti və iştahanın dəyişməsi

İnfeksiya zamanı iştaha azala, qida qəbulu aşağı düşə və parazitlər qəbul edilən qida maddələrinin bir hissəsindən istifadə edə bilər.

Beləliklə, yetərsiz qəbul, sorulma itkisi və artan tələbat eyni vaxtda yarana bilər.

Malyariya və Helmint Birlikdə Olduqda Nə Baş Verir?

İcmalda təqdim olunan 15 tədqiqatlıq meta-analizdə malyariya və torpaq mənşəli helmint infeksiyasının birlikdə olduğu uşaqlarda yalnız malyariyası olanlarla müqayisədə anemiya ehtimalının %20 daha yüksək olduğu bildirilmişdir:

\[ OR = 1{,}20 \quad (95\%\,GA: 0{,}59-2{,}45) \]

Lakin etibar intervalı 1-in hər iki tərəfini əhatə edir və tədqiqatlar arasında yüksək heterogenlik vardır. Buna görə nəticə qəti təsir kimi şərh edilməməlidir.

Trichuris trichiura infeksiyasının kiçik uşaqlarda böyümə geriliyi ehtimalında %21, az çəkili olma ehtimalında isə %133 artımla əlaqəli olduğu bildirilmişdir.

Bununla belə, bu nəticələrin əksəriyyəti yeniyetmələrdən deyil, daha kiçik uşaqlardan əldə edilmişdir.

Yeniyetmələrdə Helmint–Sink–A Vitamini Məlumatları Niyə Yetərsizdir?

İcmala görə, Sahara Altı Afrikadakı yeniyetmələrdə helmint infeksiyası ilə birlikdə sink və A vitamini biomarkerlərini ölçən birbaşa tədqiqatlar demək olar ki, yoxdur.

Nigeriyadakı məktəblilərdə torpaq mənşəli helmint yayılmasının %28,8 olduğu bildirilən bir tədqiqatda mikronutrient və ya iltihab biomarkerləri ölçülməmişdir.

Buna görə helmintlərin yeniyetmələrdə sink və A vitamini ehtiyatlarını nə dərəcədə azaltdığı bilinmir.

Xroniki İltihab Mikronutrientləri Necə Yenidən Paylayır?

Kəskin faza cavabı infeksiya və ya toxuma zədəsi zamanı immun sistemi tərəfindən başladılan koordinasiyalı fizioloji prosesdir.

Bu prosesdə:

• CRP və AGP kimi kəskin faza zülalları artır,
• Bəzi daşıyıcı zülalların istehsalı azalır,
• Dəmir və sink dövriyyədən hüceyrə daxilinə çəkilir,
• Retinol daşıma qabiliyyəti azalır.

Bu dəyişikliklərin bir hissəsi orqanizmin infeksiyaya qarşı müdafiəsinin tərkib hissəsidir. Lakin biomarker qiymətləndirilməsini çətinləşdirir.

CRP ilə AGP Arasındakı Fərq

CRP və AGP iltihabı qiymətləndirmək üçün istifadə olunan iki əsas kəskin faza göstəricisidir.

İcmalda Qanadakı məktəbəqədər uşaqların %39-da CRP və ya AGP yüksəkliyi olduğu, yüksəlişin böyük hissəsinin təcrid olunmuş AGP artımından qaynaqlandığı bildirilir.

Bu vəziyyət yalnız CRP ölçülərsə, daha uzun sürən iltihabın nəzərdən qaça biləcəyini göstərir.

Dəmir Biomarkerləri Necə Qiymətləndirilməlidir?

Tədqiqat infeksiya yükünün yüksək olduğu bölgələrdə dəmir qiymətləndirilməsinin ən azı aşağıdakı komponentləri əhatə etməli olduğunu müdafiə edir:

• Ferritin,
• CRP,
• AGP,
• Mümkünsə sTfR,
• Malyariya testi və ya malyariya statusu,
• Hemoqlobin.

Dünya Səhiyyə Təşkilatının 2020-ci il təlimatına görə, iltihabın olduğu şəraitdə ferritin hədlərinin dəyişdirilməsi və ya regresiyaya əsaslanan düzəlişin tətbiqi nəzərdən keçirilə bilər.

Tədqiqatda beş yaşdan yuxarı iltihablı şəxslərdə dəmir çatışmazlığının qiymətləndirilməsi üçün 70 µg/L-ə qədər yüksəldilmiş ferritin həddindən bəhs olunur.

Lakin müxtəlif düzəliş üsulları müxtəlif çatışmazlıq göstəriciləri yarada bilər. Yanlış üsul həddindən artıq düzəlişə və dəmir çatışmazlığının olduğundan yüksək hesablanmasına da səbəb ola bilər.

Sol-Senzurlu Məlumatlar Niyə Vacibdir?

Laboratoriya ölçmələrində bəzi dəyərlər cihazın aşkarlama həddindən aşağı qala bilər. Bu dəyərlərin birbaşa silinməsi və ya sabit rəqəmlə əvəzlənməsi nəticələri təhrif edə bilər.

İcmal xüsusilə ferritin və iltihab düzəlişlərində aşkarlama həddindən aşağı dəyərlərin uyğun statistik üsullarla işlənməli olduğunu vurğulayır.

Siyahı əsaslı silmə üsulu nümunənin müəyyən hissəsini sistematik şəkildə kənarlaşdıra bilər. Təsadüfi rəqəm təyini və ya uyğun çoxsaylı imputasiya üsulları daha etibarlı təxminlər verə bilər.

Sink Biomarkerləri Niyə Problemlidir?

Serum və ya plazma sink səviyyəsi əhali tədqiqatlarında tez-tez istifadə olunan göstəricidir. Lakin iltihab zamanı dövriyyədəki sink azala bilər.

Bu azalma aşağıdakı mexanizmlərlə əlaqəlidir:

• Albumin sintezinin azalması,
• Sinkin hüceyrə daxilinə daşınması,
• IL-6 vasitəsilə metallotionein istehsalının artması,
• Bağırsaq sorulmasının pozulması.

Albumin plazmadakı sinkin əsas daşıyıcılarından biridir. Albumin azaldıqda serum sinki müvəqqəti olaraq aşağı düşə bilər.

Buna görə aşağı serum sinki həmişə orqanizmdəki real sink ehtiyatının yetərsiz olduğu anlamına gəlməyə bilər.

Sink Üçün İltihab Düzəlişi Aparılmalıdırmı?

İcmalda sink üçün nəticələrin ziddiyyətli olduğu bildirilir.

10–19 yaş qrupunu əhatə edən çoxölkəli analizdə serum sinki ilə CRP və ya AGP arasındakı korrelyasiyaların zəif və ölkələr arasında dəyişkən olduğu qeyd edilir.

Bəzi məlumat dəstlərində CRP-si yüksək olanlarla normal olanlar arasında serum sinki baxımından əhəmiyyətli fərq aşkar edilməmişdir.

Buna görə bəzi tədqiqatçılar yeniyetmələrdə sink üçün rutin iltihab düzəlişinin gərəksiz ola biləcəyini müdafiə edir. Əlaqənin zəif olduğu halda düzəliş etmək aradan qaldırdığı xətadan daha çox xəta əlavə edə bilər.

Lakin bu tövsiyə hələ yeniyetmələrə xas geniş doğrulama tədqiqatlarına əsaslanmır.

Sink Çatışmazlığı Nə Qədər Yayğındır?

İcmalda Sahara Altı Afrikada məktəbəqədər uşaqlara dair bəzi tədqiqatlarda sink çatışmazlığı göstəricilərinin çox yüksək olduğu bildirilir. Malavidə %61, Kamerunda %57 kimi dəyərlər qeyd edilmişdir.

Bununla belə, bu göstəricilər birbaşa yeniyetmə əhalisini təmsil etmir.

Həmçinin BRINDA analizlərində iştirakçıların yalnız təxminən %14-də həm serum sinki, həm də iltihab göstəricilərinin birlikdə ölçüldüyü bildirilir. Bu, sink qiymətləndirilməsində mühüm məlumat boşluğudur.

A Vitamini Biomarkerləri Necə Təsirlənir?

Serum retinolu və retinol bağlayıcı zülal mənfi kəskin faza göstəriciləri kimi davranır. İltihab zamanı hər ikisinin dövriyyədəki səviyyəsi azala bilər.

Bunun əsas səbəblərindən biri qaraciyərdə retinol bağlayıcı zülal istehsalının basqılanmasıdır.

Bu halda qaraciyərində kifayət qədər A vitamini ehtiyatı olan şəxsdə serum retinolu aşağı ölçülə bilər.

Beləliklə, infeksiya yükünün yüksək olduğu cəmiyyətlərdə düzəliş aparılmadan hesablanan A vitamini çatışmazlığı göstəricisi olduğundan yüksək görünə bilər.

BRINDA Düzəlişi A Vitamini Nəticələrini Necə Dəyişdirir?

İcmalda Malavidəki məktəbəqədər uşaqlarda BRINDA regresiya düzəlişi tətbiq edildikdə A vitamini çatışmazlığının yayılmasının %24-dən %10-a düşdüyü bildirilir.

15–19 yaş qrupunda isə:

• Malavidə təxmin %1,8-dən %1,2-yə,
• Nepalda %1,3-dən %0,6-ya

azalmışdır.

Bu dəyişikliklər iltihab düzəlişinin çatışmazlıq təxminlərini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə biləcəyini göstərir.

Lakin retinol bağlayıcı zülal ilə serum retinolu arasındakı əlaqənin zəif ola biləcəyi və tədqiqatda R² dəyərinin 0,20 olaraq verildiyi bildirilir. Buna görə RBP retinolun qüsursuz əvəzedici göstəricisi deyil.

CRP və AGP Hər Şeyi İzah Edə Bilərmi?

Xeyr. İcmalın mühüm mesajlarından biri budur ki, CRP və AGP düzəlişi zəruri olsa da, infeksiyanın bütün təsirini aradan qaldırmaya bilər.

Malyariyanın ferritin üzərindəki təsirinin bir hissəsi standart kəskin faza göstəricilərindən asılı olmaya bilər.

Eyni şəkildə retinol bağlayıcı zülal IL-6 kimi sitokinlərdən və ya malyariyaya xas mexanizmlərdən təsirlənə bilər.

Kamerunda 12–15 yaşlı uşaqlarda IL-6 səviyyəsi 5 pg/mL-dən yüksək olanlarda, CRP-yə görə düzəliş aparıldıqdan sonra belə retinol səviyyəsinin 0,15 mmol/L daha aşağı olduğu bildirilmişdir.

Bu tapıntı yalnız CRP-yə əsaslanmağın iltihab təsirini yetərsiz qiymətləndirə biləcəyini düşündürür.

Folat Biomarkerləri Niyə Fərqlidir?

Folat dəmir və A vitamini kimi aydın kəskin faza zülalı deyil.

Folat vəziyyəti iki əsas üsulla qiymətləndirilə bilər:

Qırmızı qan hüceyrələri istehsal olunduqları zaman folatı özlərinə daxil edir və ömürləri boyunca daşıyırlar. Buna görə eritrosit folatı xroniki çatışmazlığın qiymətləndirilməsi üçün daha uyğun ola bilər.

Folat Çatışmazlığı Nisbətləri Niyə İstifadə Olunan Testə Görə Dəyişir?

İcmalda təqdim olunan meta-analizə görə folat çatışmazlığının yayılması:

• Eritrosit folatından istifadə edən tədqiqatlarda %33,6,
• Serum və ya plazma folatından istifadə edən tədqiqatlarda %24,4

olaraq hesablanmışdır.

Bu fərq biomarker seçiminin əhali səviyyəsində çatışmazlıq təxminini nə qədər dəyişə biləcəyini göstərir.

Folat Üçün İltihab Düzəlişi Lazımdırmı?

BRINDA təlimatına görə serum və eritrosit folatı ilə CRP və ya AGP arasındakı əlaqə ümumiyyətlə zəifdir. Buna görə rutin iltihab düzəlişi tövsiyə edilmir.

Cənubi Efiopiyadakı yeniyetmə qızlarda CRP ilə serum folatı arasında əhəmiyyətli əlaqə olmadığı bildirilmişdir:

\[ r = -0{,}09,\quad p = 0{,}31 \]

Lakin bəzi tədqiqatlarda AGP ölçülməmişdir. Buna görə xroniki iltihabın qalıq təsiri tamamilə istisna edilməyib.

BRINDA Yanaşması Nədir?

BRINDA, Biomarkers Reflecting Inflammation and Nutritional Determinants of Anemia layihəsinin qısaltmasıdır.

BRINDA yanaşması mikronutrient biomarkerlərinin CRP və AGP kimi iltihab göstəriciləri ilə əlaqəsini regresiya vasitəsilə modelləşdirməyi və müşahidə olunan dəyərləri referens iltihab səviyyəsinə görə düzəltməyi hədəfləyir.

Bu yanaşma sadəcə iltihabı olan şəxsləri tədqiqatdan çıxarmaqla müqayisədə daha çox məlumatı qoruyub saxlaya bilər.

Lakin düzəliş əmsalları cəmiyyətə, yaşa, infeksiya yükünə və biomarker əlaqəsinə bağlıdır. Məktəbəqədər uşaqlar üçün hazırlanmış əmsalların yeniyetmələrə birbaşa tətbiqi səhv ola bilər.

Malyariya Nə Zaman Ayrı Dəyişən Kimi Əlavə Edilməlidir?

İcmalda BRINDA tətbiq təlimatının malyariya yayılmasının %15-dən yüksək olduğu cəmiyyətlərdə malyariyanı ayrıca dəyişən kimi modelə daxil etməyi tövsiyə etdiyi bildirilir.

Sahara Altı Afrikadakı bir çox yeniyetmə tədqiqatında malyariyanın yayılması bu səviyyədən yüksəkdir.

Bununla belə, malyariyanı yalnız müsbət və ya mənfi kimi təsnif etmək:

• İnfeksiyanın vaxtını,
• Parazit sıxlığını,
• Təkrarlanan infeksiyanı,
• Klinik ağırlığı

əks etdirməyə bilər.

Metodlar Arasındakı Heterogenlik

İcmal araşdırılan tədqiqatlar arasında üç əsas sahədə böyük fərqlər olduğunu bildirir:

1. İstifadə olunan mikronutrient biomarkeri,
2. İnfeksiyanın necə ölçülməsi,
3. İltihab düzəlişinin necə aparılması.

Dəmir tədqiqatlarının bir hissəsində yalnız ferritin, bir hissəsində isə ferritin və sTfR birlikdə istifadə edilmişdir.

Sink tədqiqatlarında əsasən yalnız serum sinki ölçülmüş və çox az tədqiqat iltihaba görə düzəldilmiş nəticə təqdim etmişdir.

A vitamini tədqiqatlarında retinol geniş istifadə edilmişdir; lakin bəzi tədqiqatlar heç düzəliş aparmamış, bəziləri yalnız AGP, bəziləri isə CRP ilə AGP-ni birlikdə istifadə etmişdir.

Folat üçün serum və eritrosit folatı arasında standart seçim yoxdur.

İnfeksiya Ölçülməsindəki Fərqlər

Malyariya bəzi tədqiqatlarda sürətli diaqnostik testlə, bəzilərində mikroskopiya ilə qiymətləndirilmiş, bəzi tədqiqatlarda isə ümumiyyətlə ölçülməmişdir.

Helmint infeksiyası yalnız məhdud sayda tədqiqatda nəcis nümunəsi ilə təsdiqlənmişdir.

HIV statusu da əksər tədqiqatlarda qiymətləndirilməmişdir.

Bu fərqlər eyni mikronutrient üçün müxtəlif tədqiqatların niyə fərqli nəticələrə gəldiyini izah edə bilər.

CRP Həddində Belə Standart Yoxdur

Tədqiqatlar CRP yüksəkliyini təyin edərkən müxtəlif hədlərdən istifadə etmişdir:

• CRP > 5 mg/L,
• CRP > 10 mg/L,
• Kəsmə nöqtəsi istifadə etmədən davamlı regresiya.

Eyni şəxsə aid məlumat müxtəlif hədlərlə analiz edildikdə iltihab təsnifatı və mikronutrient düzəlişi dəyişə bilər.

Yeniyetmələrə Xas Düzəliş Əmsalı Niyə Lazımdır?

Yeniyetməlik dövründə:

• Bədən ölçüsü sürətlə dəyişir,
• Hormon səviyyələri dəyişir,
• Qızlarda aybaşı başlayır,
• Dəmir tələbatı artır,
• İmmun cavab yaşla birlikdə fərqlənir,
• Malyariyaya qarşı immunitet əvvəlki məruz qalmalardan asılı olaraq dəyişə bilər.

Buna görə məktəbəqədər uşaqlar üçün hazırlanmış iltihab düzəliş əmsalları yeniyetmələrdə eyni şəkildə işləməyə bilər.

İcmala görə 10–19 yaş qrupu üçün birbaşa doğrulanmış standart BRINDA düzəliş protokolu yoxdur.

Yeniyetmə Qızlar Üçün Dəmir–Folat Proqramları

İcmalda Qanadakı məktəb əsaslı dəmir və fol turşusu dəstəyi proqramında doqquz ayın sonunda orta hemoqlobinin 0,2 g/dL artdığı və malyariyanın yayılmasının 17,7 faiz bəndi azaldığı bildirilmişdir.

Bu tapıntı yalnız qida dəstəyinin deyil, infeksiyaya nəzarətin də nəticələrə təsir edə biləcəyini göstərir.

Malyariya davam etdikdə verilən dəmirin sorulması hepsidin səbəbindən azala və hemoqlobin cavabı məhdud qala bilər.

Buna görə qidalanma müdaxilələri ilə infeksiyanın qarşısının alınması və müalicə proqramları birlikdə aparılmalıdır.

Əlavə Həmişə Gözlənilən Nəticəni Verirmi?

Tədqiqatda ağır kəskin malnutrisiya müalicəsi alan uşaqlara istifadəyə hazır terapevtik qida verilməsinə baxmayaraq hemoqlobin səviyyəsinin əhəmiyyətli artmadığı və yarısından çoxunun anemik qaldığı bir araşdırmadan bəhs edilir.

Bu vəziyyət davam edən infeksiya, iltihab və ya müxtəlif mikronutrient çatışmazlıqlarının qida dəstəyinə cavabı məhdudlaşdıra biləcəyini göstərir.

Lakin bu məlumat yeniyetmələrdən deyil, daha kiçik uşaqlardan əldə edilmişdir.

Mikronutrient Çatışmazlığı Səhv Təsnif Edilərsə Nə Baş Verir?

Səhv təsnifatın iki istiqaməti vardır.

Həqiqi çatışmazlığın nəzərdən qaçması

Malyariya və ya iltihab ferritini yüksəltdikdə həqiqi dəmir çatışmazlığı “normal dəmir ehtiyatı” kimi şərh edilə bilər.

Bu halda dəmir dəstəyinə və ya daha ətraflı qiymətləndirməyə ehtiyacı olan yeniyetmələr müəyyən edilməyə bilər.

Olmayan çatışmazlığın varmış kimi görünməsi

İltihab serum sinkini və ya retinolu azaltdıqda bədən ehtiyatları yetərli olan şəxslər çatışmaz kimi təsnif edilə bilər.

Bu, çatışmazlıq göstəricilərinin olduğundan yüksək hesablanmasına və resursların yanlış istiqamətləndirilməsinə səbəb ola bilər.

Qidalanma Nəzarəti Üçün Tövsiyə Olunan Minimum Ölçmə Paketi

İcmalın nəticələrinə əsasən, infeksiya yükünün yüksək olduğu yeniyetmə tədqiqatlarında aşağıdakı ölçmələrin birlikdə aparılması tövsiyə edilir:

Uzunmüddətli Araşdırmalar Niyə Lazımdır?

Kəsik tədqiqatlar biomarkerləri yalnız bir zaman nöqtəsində ölçür. Lakin malyariya və digər infeksiyalar fəsillərə görə dəyişə bilər.

Uzunmüddətli tədqiqatlar eyni yeniyetmələri müxtəlif dövrlərdə izləyərək aşağıdakı suallara cavab verə bilər:

• İnfeksiya başlayanda ferritin nə qədər yüksəlir?
• CRP normallaşdıqdan sonra ferritin neçə həftə yüksək qalır?
• Malyariya müalicəsindən sonra serum sinki və retinol nə zaman düzəlir?
• Yağışlı və quraq mövsümdə biomarkerlər necə dəyişir?
• Dəmir və ya folat dəstəyinə cavab infeksiya statusuna görə fərqlənirmi?

Çoxölkəli Tədqiqatlar Niyə Vacibdir?

Sahara Altı Afrika vahid tipli region deyil. Ölkələr və bölgələr arasında:

• Malyariya intensivliyi,
• Helmint yayılması,
• Qidalanma vərdişləri,
• Qida təhlükəsizliyinin olmaması,
• Genetik xüsusiyyətlər,
• Səhiyyə xidmətlərinə çıxış

əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir.

Bir ölkədə hazırlanmış düzəliş əmsalı başqa ölkədə keçərli olmaya bilər. Çoxölkəli analizlər yeniyetmələrə xas referens dəyərlərin və düzəliş üsullarının hazırlanmasına kömək edə bilər.

Tədqiqatın Güclü Tərəfləri

• Yeniyetmə qidalanmasında diqqətdən kənarda qalan mühüm sübut boşluğuna yönəlir.
• Malyariya, helmint infeksiyası və xroniki iltihabı eyni bioloji çərçivədə birləşdirir.
• Dəmir, sink, A vitamini və folatı ayrı-ayrılıqda qiymətləndirir.
• Bioloji mexanizmlərlə ölçmə xətalarını birlikdə izah edir.
• CRP və AGP-nin niyə birlikdə ölçülməli olduğunu ətraflı izah edir.
• BRINDA düzəliş yanaşmasını və məhdudiyyətlərini müzakirə edir.
• Üç konseptual şəkillə mürəkkəb mexanizmləri vizuallaşdırır.
• Yeniyetmələrə xas uzunmüddətli və çoxölkəli tədqiqat ehtiyacını aydın şəkildə ortaya qoyur.

Tədqiqatın Məhdudiyyətləri

1. Anlatısal icmaldır

Tədqiqat sistematik icmal və ya meta-analiz deyil. Ədəbiyyat taraması aparılsa da, tədqiqat seçimi, xaricetmə prosesi və keyfiyyət qiymətləndirilməsi sistematik icmal standartlarına uyğun ətraflı təqdim edilməmişdir.

2. Yeniyetmələrə xas məlumat məhduddur

İcmalın bir çox bioloji nəticələri məktəbəqədər uşaqlardan, 5–9 yaş qrupundan və ya reproduktiv yaşda olan qadınlardan götürülmüşdür.

3. Tədqiqatlar bir-birindən xeyli fərqlənir

Biomarkerlər, infeksiya testləri, iltihab hədləri və düzəliş üsulları standart deyil.

4. Bəzi nəticələr birbaşa ümumiləşdirilib

Kiçik uşaqlarda aşkarlanan bəzi biomarker əlaqələrinin yeniyetməlikdə də oxşar olacağı fərz edilmişdir. Bu bioloji baxımdan mümkün olsa da, birbaşa sübut deyil.

5. Tədqiqat keyfiyyəti ayrıca qiymətləndirilməyib

Tədqiqatların qərəz riski və ya metodoloji keyfiyyəti üçün standart qiymətləndirmə təqdim edilməmişdir.

6. Bəzi bölmələrdə təkrar və nömrələmə problemləri var

Sənəddə biomarker bölmələri ilə daha sonrakı çatışmazlıq qiymətləndirmə bölmələri qismən eyni mövzuları təkrarlayır. Bölmə nömrələnməsində 5.1 başlığı görünmədən 5.2 ilə davam edilmişdir.

7. Bəzi sayısal nəticələr yaş baxımından dolayıdır

Yeniyetmələr haqqında nəticə çıxarılarkən kiçik uşaqlardan əldə edilən göstəricilər tez-tez istifadə olunur.

8. Süni intellekt dəstəyindən istifadə edilib

Müəllif mətnin aydınlığını yaxşılaşdırmaq, mənbələri formatlaşdırmaq və məlumat yer tutucularını nizamlamaq üçün generativ süni intellekt dəstəyindən istifadə etdiyini açıqlamışdır. Son məzmunu özünün yoxladığını və məsuliyyəti üzərinə götürdüyünü bildirmişdir.

Tədqiqat Nə Demir?

Tədqiqat Sahara Altı Afrikadakı bütün yeniyetmələrin mikronutrient çatışmazlığı yaşadığını demir.

Tək bir ferritin, sink və ya retinol nəticəsinin heç bir şəraitdə istifadə oluna bilməyəcəyini də iddia etmir.

Əsas müddəa daha məhduddur:

İnfeksiya və iltihab yükünün yüksək olduğu yeniyetmə cəmiyyətlərində mikronutrient biomarkerləri kontekstdən asılı olmayaraq şərh edilməməlidir.

Tədqiqat həmçinin malyariya və ya helmint müalicəsinin təkbaşına bütün qidalanma problemlərini həll edəcəyini göstərmir. İnfeksiyaya nəzarət ilə yetərli qidalanma, mikronutrient dəstəyi və sağlamlıq monitorinqi birlikdə aparılmalıdır.

İctimai Səhiyyə Baxımından Əsas Mesaj

Bir ölkədə və ya bölgədə mikronutrient çatışmazlığının yayılması səhv hesablanarsa, proqramlar da yanlış planlaşdırıla bilər.

Dəmir çatışmazlığı olduğundan aşağı hesablanarsa:

• Riskli yeniyetmələr nəzərdən qaça bilər,
• Dəstək proqramlarının əhatəsi yetərsiz qala bilər,
• Anemiyaya nəzarət uğursuz ola bilər.

A vitamini və ya sink çatışmazlığı olduğundan yüksək hesablanarsa:

• Gərəksiz resurs istifadəsi yarana bilər,
• Proqram prioritetləri yanlış müəyyən edilə bilər,
• Əsl problem olan infeksiya və iltihab arxa planda qala bilər.

Ümumi Nəticə

Bu geniş icmal Sahara Altı Afrikadakı yeniyetmələrdə mikronutrient vəziyyətini qiymətləndirməyin yalnız qan nümunəsi götürüb tək laboratoriya dəyərinə baxmaqdan qat-qat mürəkkəb olduğunu göstərir.

Malyariya ferritini yüksəldə, hepsidin vasitəsilə dəmirin sorulmasını azalda və hemolizlə dəmirin paylanmasını dəyişdirə bilər. Helmintlər xroniki qan itkisinə, bağırsaq zədələnməsinə və sorulma pozğunluğuna səbəb ola bilər.

İltihab serum sinki, retinol və retinol bağlayıcı zülal səviyyələrini real bədən ehtiyatlarından asılı olmayaraq azalda bilər. Folat isə iltihabdan daha az təsirlənsə də istifadə olunan biomarkerə görə fərqli çatışmazlıq göstəriciləri verə bilər.

Buna görə ferritin, sink, retinol və ya RBP nəticələrinin CRP və AGP ölçülmədən şərh edilməsi ciddi təsnifat xətalarına səbəb ola bilər. Malyariya yükünün yüksək olduğu bölgələrdə malyariya ayrıca qiymətləndirilməlidir.

İcmalın ən güclü nəticəsi yeniyetmələrə xas doğrulanmış düzəliş üsullarının olmamasıdır. Mövcud təlimatların böyük hissəsi daha kiçik uşaqlardan və ya yetkin qadınlardan əldə edilən məlumatlara əsaslanır.

Etibarlı qidalanma nəzarəti üçün standart biomarker paketləri, eyni vaxtda iltihab ölçümü, doğrulanmış infeksiya testləri, yeniyetmələrə xas BRINDA əmsalları, uzunmüddətli izləmə və çoxölkəli tədqiqatlar lazımdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məqalə Mofiyinfoluwa Oluwatomisin Arogundade tərəfindən hazırlanmış “Micronutrient Deficiencies, Infection, and Inflammation among Adolescents in Sub-Saharan Africa: A Comprehensive Review of Biological Mechanisms, Biomarker Assessment, and Evidence Gaps” adlı tədqiqata əsaslanır.

Müəllif Nigeriyadakı University of Ibadan, Faculty of Public Health, Department of Human Nutrition and Dietetics strukturunda fəaliyyət göstərir.

Tədqiqat PubMed, Cochrane və Web of Science məlumat bazalarında aparılmış axtarışlar və səlahiyyətli hesabatların nəzərdən keçirildiyi fənlərarası anlatısal icmaldır. Ədəbiyyatda xüsusilə 1990-cı ildən sonrakı nəşrlərə və 10–19 yaş qrupuna fokuslanılmışdır.

Yeniyetmələrə dair birbaşa sübutların məhdud olduğu mövzularda məktəbəqədər uşaqlardan, məktəb yaşlı kiçik uşaqlardan və reproduktiv yaşda olan qadınlardan əldə edilmiş tamamlayıcı məlumatlardan istifadə olunmuşdur.

Tədqiqat yeni insan iştirakçıları toplamamış, klinik sınaq və ya heyvan tədqiqatı aparmamışdır. Buna görə etik komitə təsdiqinin tətbiq edilə bilmədiyi bildirilmişdir.

Müəllif maraqlar toqquşması bildirməmiş və xarici maliyyələşdirmə alınmadığını açıqlamışdır.

Sənəddə generativ süni intellektin mətnin aydınlığını yaxşılaşdırmaq, biblioqrafik mənbələri formatlaşdırmaq və mətn strukturunu tənzimləmək üçün istifadə edildiyi açıq şəkildə bildirilir. Müəllif bütün məzmunu nəzərdən keçirib doğruladığını və yekun mətnə görə məsuliyyət daşıdığını bildirmişdir.

Sənəddə dərc olunduğu jurnal, DOI və ya ekspert qiymətləndirməsi statusu açıq şəkildə göstərilməmişdir. Buna görə yüklənmiş tədqiqat geniş akademik icmal mətni və ya dərc olunmamış məqalə layihəsi kimi qiymətləndirilməlidir; ekspert qiymətləndirməsindən keçdiyi fərz edilməməlidir.

Bu məzmuna tədqiqatın təqdim etmədiyi qəti yayılma ümumiləşdirmələri, klinik diaqnostik tövsiyələr və ya yeniyetmələrə xas doğrulanmamış hədd dəyərləri əlavə edilməmişdir. Kiçik uşaqlardan götürülən tapıntılar yeniyetmələrə birbaşa aid nəticələr kimi təqdim edilməmişdir.