Bir şəxs uşaqla genetik bağı olmasa də rəsmi bir sənəd imzalayaraq hüquqi baxımdan valideyn ola bilərmi? Bu diaqnozma əməliyyatından sonra uşağın genetik valideyni ortaya çıxarsa, imzalanmış valideynlik sənədinə kim, hansı müddətdə və hansı əsaslarla etiraz edə bilər? Uşağa illərdir faktiki baxım göstərən kişiyle genetik valideynin tələbləri toqquşduqda yalnız uşağın üstün mənafeyi mı həlledici olmalıdır, yoksa genetik və ya doğumdan kaynaklanan bağlar konstitusion baxımdan ayrıca qorunmalıdırmı?

Jeffrey A. Parness’ın çalışması, Amerika Birləşmiş Ştatlarında getdikcə geniş yayılan genetik bağı bulunmayan şəxslər adına ebeveynliğin rəsmi diaqnoznması mekanizmalarını araşdırır. Bu genişlənmə xüsusilə 2017 tarixli Uniform Parentage Act, yani Tekdüzen Valideynlik Yasası modeliyle ilə əlaqəlidir. 2017 UPA, ənənəvi atalıq diaqnozmalarının hüdudlarını aşaraq üç yeni qrupa valideynlik diaqnozma belgesi imzalama imkanı verir:

• Doğum edən şəxsin genetik bağı olmayan həyat yoldaşı,
• uşaqla eyni evdə yaşayıb onu öz uşağı kimi təqdim edən şəxs,
• surroqat analıq xaricindəki yardımçı reproduksiya prosesində valideyn olması nəzərdə tutulan şəxs.

Bu əməliyyatlar sadə bir ad qeydindən daha güclü nəticə doğurur. Etibarlı valideynlik diaqnozması, uşağın baxımı, qəyyumluğu, görüş münasibətləri, alimentləri, mirası və digər ailə hüququ nəticələri baxımından məhkəmə qərarı ilə qurulmuş ebeveynliğe benzer bir status yarada bilər. Bu səbəbdən səhv və ya mübahisəli bir diaqnozmanın sonradan ləğv edilməsi həm uşaq, həm imza atanlar, həm də üçüncü şəxslər baxımından ciddi nəticələr doğura bilər.

Çalışmanın əsas tənqidi, 2017 UPA’nın bir-birindən çox fərqli diaqnozma yollarını böyük ölçüdə eyni etiraz sistemi altında qiymətləndirməsidir. Geleneksel atalıq diaqnozmasında tartışma çox vaxt genetik babalığın doğru olup olmadığına fokuslanır. Bunun əksinə həyat yoldaşı tarafından yapılan diaqnozmada nikah və ailə düzəni; birlikte yaşama temelli diaqnozmada illər boyunca göstərilən faktiki baxım; yardımcı üremede isə hamiləlikdən əvvəl və ya sonra açıqlanan valideynlik niyyəti əhəmiyyət daşıyır. Müəllif, bu uyuşmazlıkların eyni “hile, təzyiq və ya əhəmiyyətli maddi fakt səhvi” formülüyle həll edilə bilməyəcəyini müdafiə edir.

2017 UPA’ya görə imza atanlar adətən diaqnozmanın qüvvəyə minməsindən sonrakı 60 gün ərzində işlemi geri götürə bilər. Bu müddətdən sonra imzacı tarafından yapılacak etiraz, iki il ərzində və hile, təzyiq və ya əhəmiyyətli maddi fakt səhvi əsaslarından biri ilə irəli sürülməlidir. İmza atmayan bazı şəxslər də çox vaxt iki il ərzində etiraz edə bilər; lakin əvvəl məhkəmənin işə baxılmasının uşağın üstün mənafeyinə olduğunu qəbul etməsi lazımdır. Ardınca uşağın yaşı, tərəflərin nə qədər müddət valideyn rolunu üzərinə götürdüyü, münasibətlərin xarakteri və münasibətin kesilmesinin yaradacağı zərər kimi unsurlar qiymətləndirilir.

Parness’a görə bu sistem iki yöndən problemlidir. Birincisi, həyat yoldaşı, fiilî qayğı veren şəxs və yardımcı üremedeki amaçlanan valideyn üçün eyni amillərin istifadə edilməsi, diaqnozma işlemlerinin kuruluş biçimlerindeki əsas fərqləri gözdən qaçırır. İkincisi, “uşağın üstün yararı” meyarının təkbaşına istifadə edilməsi, genetik və ya doğumdan qaynaqlanan bağları bulunan bazı kişilerin konstitusion olaraq qorunan valideynlik mənafelərini yetərsiz qoya bilər.

Çalışma bu baxışı xüsusilə Santosky v. Kramer, Lehr v. Robertson və Michael H. v. Gerald D. qərarları üzərindən müzakirə edir. Müəllifın şərhinə görə Amerika konstitusiya hüququ, bəzi genetik valideynlərə yalnız bioloji əlaqə deyil, uşaqla valideynlik münasibəti qurma fürsəti baxımından də qoruma təmin edir. Bu səbəbdən başqa şəxslər tərəfindən imzalanan diaqnozma sənədinin yalnız uşağın üstün mənafeyi gerekçesiyle genetik ebeveynin mümkün hüquqlarını aradan qaldırması konstitusion problem yarada bilər.

Makalenin həll təklifi, “hər vəziyyət üçün tək qayda” yanaşmasının tərk edilməsidir. İtiraz sistemi; diaqnozmanın növünə, etiraz edən şəxsin imza atan olub-olmamasına, öz valideynliyinin diaqnoznmasını istəyib-istəməməsinə, uşaqla genetik və ya başka bir təbii bağının olub-olmamasına və diaqnozmanın doğumdan əvvəl, doğum zamanı və ya illər sonra yapılmış olmasına görə fərqləndirilməlidir.

Çalışma eksperimental araşdırma deyil və təklif etdiyi sistemin uşaqların rifahı, məhkəmə müddətləri və ya ailə sabitliyi üzərindəki təsirini ölçmür. Töhfəsi, yeni valideynlik diaqnozma yolları genişlənərkən bu diaqnozmaların necə ləğv edilə biləcəyi sualının eyni sürətlə və kifayət qədər təfərrüatla tənzimlənmədiyini göstərməsidir.

Ebeveynliğin Rəsmi Tanınması Nedir?

Amerikan hukukunda gönüllü atalıq və ya valideynlik diaqnozması, belirli kişilerin rəsmi bir sənədyi imzalayaraq uşaqla aralarında hüquqi valideynlik ilişkisi kurmalarıdır. İşlem çox vaxt doğum hastanesinde və ya doğumdan kısa müddət sonra gerçekleştirilir; lakin yeni düzenlemeler bazı diaqnozmaların hamiləlik sırasında ya də uşağın doğumundan illər sonra yapılmasına də imkân verir.

Tanımanın başlıca sonuçları şunlar ola bilər:

• İmzalayan şəxsin hüquqi valideyn olaraq diaqnoznması,
• uşağın qayğı və aliment yükümlülüğünün doğması,
• qəyyumluq və kişisel ilişki taleplerinin ileri sürülebilmesi,
• doğum kayıtlarının və diğer rəsmi belgelerin düzenlenmesi,
• miras və hısımlık sonuçlarının ortaya çıkması,
• işlemin mahkemece verilmiş valideynlik hükmüne benzer etki göstermesi.

Bu güc nedeniyle diaqnozma, yalnız taraflar arasında özel bir anlaşma deyildir. Devletin uşaq ilə belirli şəxslər arasında hüquqi ailə ilişkisi kurduğu rəsmi bir statü işlemidir.

Geleneksel Babalık Tanımalarının Ortaya Çıkışı

1990’lardan itibaren federal mali yardım və uşaq alimentləri siyasətları, eyaletleri nikah dışında doğan uşaqlar üçün gönüllü atalıq diaqnozma sistemleri kurmaya yöneltmiştir. Geleneksel modelde doğum yapan şəxs ilə uşağın genetik babası olduğunu ileri süren kişi bir belge imzalar.

Federal sistemde əsas zaman çizelgesi şöyledir:

• İmzacılar diaqnozmayı ilk 60 gün ərzində geri götürə bilər.
• 60 günlük süreden sonra imzacı itirazı lakin hile, təzyiq və ya əhəmiyyətli maddi fakt səhvi temelinde yapılabilir.
• İtiraz yükü diaqnozmayı bozmak isteyen kişidedir.
• Federal düzenleme, 60 günden sonraki etiraz üçün bütün eyaletlerde geçerli tek bir nihai müddət belirlememiştir.

Bu səbəbdən eyaletler arasında vacib farklılıklar ortaya çıkmıştır. Makalede verilen örneklere görə Massachusetts’te diaqnozmaya etiraz üçün bir yıllık, Texas’ta dört yıllık müddət bulunmaktadır. Utah’ta hile və ya təzyiq iddiası bazı durumlarda her zaman ileri sürülebilirken esaslı fakt hatasına dayalı etiraz dört yıl içinde yapılmalıdır.

Parness’ın önceki çalışmaları də “hile”, “təzyiq” və “əhəmiyyətli maddi fakt səhvi” kavramlarının federal hukukta ayrıntılı biçimde diaqnozmlanmaması nedeniyle eyaletler arasında fərqli uygulamalar geliştiğini belirtmektedir.

1973, 2000 və 2017 UPA Arasındaki Dönüşüm

Çalışma 2017 UPA’yı bu nedenle “devrimci” olaraq nitelendirmektedir. Çünki işlem artık doğum yapan şəxs ilə genetik baba olduğu ileri sürülen kişi arasındaki diaqnozmadan ibaret deyildir. Cinsiyetten bağımsız biçimde, uşaqla genetik bağı olmayan şəxslər də valideynlik statüsüne ulaşabilir.

Genetik Olmayan Valideynlik Tanımalarının Üç Türü

1. Həyat yoldaşı tarafından yapılan diaqnozma

Doğum edən şəxsin eşi, uşaq doğduğu sırada nikah devam ediyorsa adətən valideynlik karinesinden yararlanabilir. 2017 UPA bazı eşlerin ayrıca valideynlik diaqnozma belgesi imzalamasına izin verir.

Bu şəxs:

• Çocukla sperm və ya yumurta üzerinden genetik bağ taşımayabilir.
• Yardımcı üreme sürecine amaçlanan valideyn olaraq katılmış ola bilər.
• Doğum edən şəxsin mevcut ailə hayatı içindeki eşi ola bilər.
• Tanıma sayesinde nikah karinesinden daha güclü və iptali daha zor bir valideynlik statüsü elde edebilir.

Makalenin dikkat çektiği sorunlardan biri, nikah karinesinin bazı durumlarda diaqnozma belgesine görə daha kolay çürütülebilmesidir. Eyni şəxs yalnız həyat yoldaşı karinesiyle valideyn olduğunda fərqli, diaqnozma belgesi də imzaladığında daha ağır etiraz engelleriyle korunabilir.

2. Birlikte yaşama və çocuğu kendi çocuğu olaraq diaqnoztma temelli diaqnozma

2017 UPA, uşağın yaşamının ilk iki yılında onunla eyni evde yaşayan və çocuğu açıkça kendi çocuğu olaraq diaqnoztan kişiyi “varsayılan valideyn” olaraq kabul edebilir. Bazı eyaletler bu şəxsin valideynlik diaqnozma belgesi imzalamasına də izin verir.

Bu tür diaqnozma diğerlerinden vacib biçimde ayrılır:

• Tanıma doğum zamanı yapılamaz; en az iki yıllık fiilî həyat və qayğı geçmişine dayanır.
• İlişkinin merkezinde vaat edilen gelecek ebeveynliği deyil, gerçekleşmiş qayğı davranışları vardır.
• Uşaq, imzacı və imza atanların geniş aileleri arasında yerleşmiş ilişkiler bulunabilir.
• Tanımaya etiraz edilmesi hâlinde mevcut ailə düzeninin bozulması birbaşa çocuğu etkileyebilir.

Washington’da benzer karine üçün uşağın yaşamının ilk dört yılında eyni evde yaşama koşulu aranırken Rhode Island və Vermont kimi eyaletlerde iki yıllık modeller kullanılmaktadır.

3. Yardımcı üremedeki amaçlanan valideyn diaqnozması

Taşıyıcı annelik dışındaki yardımçı reproduksiya prosesində, doğum yapan kişiyle birlikte uşağın ebeveyni olmayı amaçlayan şəxs də diaqnozma belgesi imzalayabilir.

Bu tür ebeveynlikte əsas dayanak adətən:

• Gebelikten əvvəl yapılan valideynlik anlaşması,
• hamiləlik sırasında və ya doğumdan sonra imzalanan kayıt,
• yardımcı üreme sürecine valideyn olma niyetiyle katılma,
• doğum yapan kişiyle ortak və açık valideynlik iradesidir.

Bu şəxsin uşaqla genetik bağı bulunabilir və ya bulunmayabilir. Örneğin doğum yapan kişiye yerleştirilen döllenmiş yumurtada bu şəxsin genetik materyali bulunabilir. Başka bir durumda anonim bağışçı materyali kullanılmış və amaçlanan ebeveynin hiçbir genetik bağı oluşmamış ola bilər.

Tanıma ilə Diğer Valideynlik Yolları Arasındaki Fark

Çalışma valideynlik diaqnozmasını benzer hüquqi statülerden ayırmaktadır:

• Doğum belgesine yazılma: Bir şəxsnin doğum belgesinde yer alması her zaman gönüllü diaqnozma işlemiyle eyni deyildir.
• Nikah karinesi: Doğum edən şəxsin eşi valideyn sayılabilir; lakin bu karinenin çürütülme koşulları diaqnozma belgesinden fərqli ola bilər.
• Fiilî valideynlik karinesi: Çocukla yaşayan şəxs diaqnozma imzalamadan də valideynlik karinesine dayanabilir.
• Yardımcı üremede amaçlanan valideynlik: Şəxs diaqnozma belgesi olmadan də anlaşma və ya yasal niyet kurallarıyla valideyn ola bilər.
• Evlat edinme: Genellikle məhkəmə incelemesi, uygunluk değerlendirmesi və uşağın üstün yararı kararı gerektirir.

Müəllifın vacib eleştirilerinden biri, genetik bağı olmayan kişilerin diaqnozma yoluyla valideyn olmasının evlat edinmedeki bazı etibarlik mekanizmalarını devre dışı bırakabilmesidir. Evlat edinmede potansiyel valideyn hakkında geçmiş tədqiqatsı, məhkəmə denetimi və uygunluk değerlendirmesi yapılabilirken diaqnozma işlemi çox vaxt məhkəmə dışında tamamlanmaktadır.

2017 UPA’da İmzacı İtirazları

İmzacı şəxs baxımından sistem iki mərhələlidır:

Parness, eyni üç gerekçenin bütün diaqnozma türlerinde kullanılmasını uygun bulmamaktadır.

Örneğin:

• Geleneksel atalıq diaqnozmasında maddi səhv, imzacının uşaqla genetik bağı bulunduğuna ilişkin yanlış inancı ola bilər.
• Həyat yoldaşı diaqnozmasında uyuşmazlık, evliliğin durumu və ya başka bir amaçlanan ebeveynin varlığıyla ilgili ola bilər.
• Birlikte yaşama diaqnozmasında səhv, eyni evde yaşama süresi və ya çocuğu kendi çocuğu olaraq diaqnoztma davranışlarıyla ilgili ola bilər.
• Yardımcı üremede hile, gamet kaynağından çox valideyn olma niyeti, razılıq və ya anlaşmanın koşullarıyla ilgili ola bilər.

Müəllif bu nedenle eyni kelimeler kullanılacak olsa bile her diaqnozma türündeki anlam və uygulamanın ayrı düzenlenmesi gerektiğini müdafiə edir.

İmzacı Olmayanların İtirazı

2017 UPA, belirli imzacı olmayan kişilere valideynlik diaqnozmasına etiraz imkânı verir. Iş açma yetkisine sahip olabilecek şəxslər arasında:

• Uşağın kendisi,
• hâlihazırda valideyn sayılan şəxs,
• kendi ebeveynliğinin karara bağlanmasını isteyen şəxs,
• uşaq alimentləri kurumu,
• evlat edinme kurumu

bulunabilir.

Uşaq dışındaki imzacı olmayan şəxs adətən diaqnozmanın qüvvəyə minməsindən sonrakı iki il ərzində harekete geçmelidir. Məhkəmə əvvəl işə baxılmasının uşağın üstün mənafeyinə olup olmadığını değerlendirir. Bu ilk eşik aşılırsa esas valideynlik uyuşmazlığı incelenir.

2017 UPA’nın Uşağın Üstün Yararı Faktörleri

İmza atmayan şəxsin itirazı esas yönünden incelenirken altı əsas faktör dikkate alınır:

1. Uşağın yaşı,
2. her şəxsin nə qədər müddət valideyn rolunu üzərinə götürdüyü,
3. uşaq ilə her şəxs arasındaki münasibətin niteliği,
4. münasibətin diaqnoznmamasının çocukta yaratabileceği zarar,
5. her şəxsin valideynlik talebinin dayanağı,
6. ilişkilerin bozulmasından doğabilecek diğer zararlar və hakkaniyet unsurları.

İtiraz genetik test sonucuna dayanıyorsa iki ek faktör daha qiymətləndirilir:

1. İmzacı şəxsin genetik valideyn olmayabileceğinin nasıl və hangi koşullarda öğrenildiği,
2. bu durumun öğrenilmesi ilə iş açılması arasında geçen müddət.

2017 UPA ayrıca bazı uyuşmazlıklarda ikiden fazla şəxsin hüquqi valideyn olaraq diaqnoznmasına izin verebilecek alternatif hüküm sunmaktadır. Böylece məhkəmə her zaman bir ebeveyni seçip diğerini tamamen dışlamak zorunda kalmayabilir.

Neden Tek Tip Faktör Listesi Problemlu?

Müəllif, bu faktörlerin her uyuşmazlığa eyni biçimde uygulanmasının diaqnozma yollarının fərqli doğasını gözden kaçırdığını müdafiə edir.

Örneğin yeni doğacak bir uşaq üçün yardımcı üreme anlaşmasına dayanan uyuşmazlıkta uşağın yıllarca süren ilişkileri henüz bulunmayabilir. Bunun əksinə birlikte yaşama diaqnozmasında uşaq en az iki yıldır imzacıyla ailə hayatı sürdürmektedir. Eyni faktörlerin eyni ağırlıkla uygulanması bu farklılıkları yeterince yansıtmayabilir.

Vermont’taki Həyat yoldaşı Tanıması Kuralları

Vermont’ta doğum yapan şəxs və nikah nedeniyle varsayılan valideyn olan eşi, valideynlik diaqnozması imzalayabilir. İmzacı ilk 60 gün ərzində diaqnozmayı geri götürə bilər. Daha sonra iki il ərzində:

• Hile,
• təzyiq,
• zorlama,
• zarar tehdidi,
• əhəmiyyətli maddi fakt səhvi

gerekçeleriyle etiraz edilebilir.

İmza atmayan və kendi ebeveynliğinin karara bağlanmasını isteyen şəxs də iki il ərzində diaqnozmanın geçerliliğine etiraz edə bilər. Lakin şəxs potansiyel ebeveynliğini vacib bir yanlış beyan və ya gizleme nedeniyle öğrenememişse, öğrenmeden itibaren iki yıllık ek müddət diaqnoznabilir.

İtiraz eden şəxs uşağın üstün mənafeyinə valideynlik kararı verilmesi gerektiğini açık və ikna edici delille göstermelidir.

Parness, Vermont sisteminde kendi ebeveynliğini talep etmeyen bazı kişilere iş açma imkânı bulunmamasını sorunlu görmektedir. Uşaq alimentləri kurumu, genetik ebeveynin akrabası və ya başka bir ailə üyesi her zaman uygun iş açma statüsüne sahip olmayabilir.

Maine və Rhode Island

Maine və Rhode Island’ın həyat yoldaşı tarafından yapılan diaqnozmalara ilişkin düzenlemeleri böyük ölçüdə Vermont və 2017 UPA modeline benzemektedir. Buna rağmen ispat standardı, iş açma yetkisi və ek süreler baxımından farklılıklar görülebilir.

Rhode Island’da birlikte yaşama temelli valideynlik üçün yalnız eyni evde yaşama deyil, şəxsin uşaq bakımına ilişkin kişisel, mali və ya qəyyumluq sorumluluklarını üstlenmesi də aranır. Ayrıca uşağın başka bir ebeveyni tarafından bu şəxsin valideyn olaraq diaqnoztılması önem taşıyabilir.

Illinois’te Hakkaniyetin Daha Güçlü Rolü

Illinois sistemi, uşağın üstün yararını tek başına ön koşul olaraq kullanmak yerine üç əsas başlığı birlikte değerlendirmektedir:

• Tanımayı yapan şəxsin kendi ebeveynliğini reddetmesinin estoppel ilkesiyle engellenip engellenmeyeceği,
• valideynlik ilişkisinin kaldırılmasının hakkaniyete aykırı olup olmayacağı,
• uşağın üstün yararı.

Bu yaklaşımda tərəflərin önceki davranışları və mevcut ilişkiye etibarilerek yapılan düzenlemeler daha güclü rol oynar. Yardımcı üremedeki amaçlanan valideyn uyuşmazlıklarında də Illinois, 2017 UPA’daki ön inceleme sistemini bütünüyle takip etmemektedir.

Illinois’te küçük və ya hüquqi baxımdan yetersiz uşaq üçün vasi, uşaq temsilcisi ya də uşaq avukatı görəvlendirilmesi öngörülmektedir.

Oregon’daki Ailə Bütünlüğü Koruması

Makalede aktarılan və 2027’də yürürlüğe girmesi planlanan Oregon düzenlemesine görə doğum yapan şəxs ilə varsayılan həyat yoldaşı valideyn birlikte yaşamaya devam ettiği sürece başka bir şəxs diaqnoznan ebeveynliğe etiraz edemeyebilir. İtiraz üçün doğum yapan kişiyle eşin birlikte razılığı gerekebilir.

Bu yaklaşım, mevcut və birlikte yaşayan ailə birimini dışarıdan gelecek valideynlik taleplerine karşı güclü biçimde korumaktadır. Lakin uşaqla genetik bağı bulunan və valideynlik fırsatı engellenen şəxsin hakları baxımından konstitusion sorunlar doğurabileceği çalışma tarafından tartışılmaktadır.

Birlikte Yaşama Temelli Tanımalarda Eyalet Farklılıkları

Washington’da imzacı və imzacı olmayan şəxslər üçün etiraz süresi dört yıla kadar çıkabilmektedir. Vermont və Rhode Island’da isə gizleme və ya vacib yanlış beyan nedeniyle potansiyel ebeveynliğini öğrenemeyen kişiye, öğrenmeden itibaren iki yıl diaqnoznabilir.

Yardımcı Üremede Eyaletler Arasındaki Niyet Farklılıkları

Yardımcı üremede valideynlik niyetinin nasıl kanıtlanacağı eyaletlere görə değişmektedir.

Rhode Island

Valideynlik niyeti:

• Doğum yapan kişiyle diğer amaçlanan ebeveynin imzaladığı kayıtla,
• hamiləlikdən əvvəl və ya sonra lakin doğumdan əvvəl yapılan anlaşmayla,
• belirli koşullarda uşaqla birlikte yaşayıp valideynlik görəvlerini üstlenme davranışlarıyla

gösterilebilir.

Illinois

Niyet, uşağın doğumundan əvvəl, doğum zamanı və ya doğumdan sonra imzalanan kayıtla açıklanabilir. Böyle bir kayıt yoksa gebelikten əvvəl yapılan valideynlik anlaşması dikkate alınabilir.

Vermont

Valideynlik niyeti:

• Doğumdan əvvəl, doğum zamanı və ya doğumdan sonra imzalanan kayıtla,
• gebelikten əvvəl yapılan sözlü anlaşmayla

kurulabilir.

Taşıyıcı gebelikte isə yazılı anlaşmanın tıbbi işlemler başlamadan və embriyo transferinden əvvəl yapılması gerekir.

Nevada

Taşıyıcı annelik dışındaki yardımcı üremede amaçlanan ebeveynliğe razılıq çox vaxt gönüllü valideynlik diaqnozma beyanında yer almalıdır. Bazı birlikte yaşama və çocuğu açıkça kendi çocuğu olaraq diaqnoztma hâlleri istisna oluşturabilir.

Yardımcı Üremede “Bağışçı mı, Valideyn mi?” Problemu

Yardımcı üreme uyuşmazlıklarının əsas sorunlarından biri, sperm və ya yumurta sağlayan şəxsin yalnız bağışçı mı yoksa amaçlanan valideyn mi olduğudur.

Profesyonel klinik və hüquq desteği bulunan süreçlerde:

• Gamet sağlayıcının haklarından vazgeçmesi,
• amaçlanan ebeveynlerin kim olduğu,
• razılıq və valideynlik anlaşmaları,
• doğumdan sonraki kayıt işlemleri

daha açık biçimde belgelenebilir.

Evde və ya profesyonel dəstək olmadan yapılan yardımcı üreme girişimlerinde isə internetten alınmış formlar, sözlü anlaşmalar və çelişkili davranışlar nedeniyle şəxsin bağışçı mı yoksa valideyn olmayı amaçlayan taraf mı olduğu tartışmalı hâle gelebilir.

Çalışma, bu tür uyuşmazlıkların atalıq diaqnozmasındaki genetik səhv kurallarıyla deyil, yardımcı üreme anlaşmaları və razılıq kurallarıyla değerlendirilmesi gerektiğini müdafiə edir.

Uşağın Üstün Yararı Tek Başına Yeterli mi?

2017 UPA, çekişen valideynlik taleplerinin uşağın üstün mənafeyinə görə karara bağlanmasını öngörmektedir. Parness bu ölçütün vacib olduğunu kabul etmekte; lakin bazı təbii ebeveynlerin konstitusion mənafelərini ortadan kaldırmak üçün tek başına yeterli olmayabileceğini ileri sürmektedir.

Santosky v. Kramer

Amerika Birleşik Devletleri Yüksek Mahkemesi, devletin təbii ebeveynin uşaq qayğı haklarını istemi dışında kalıcı biçimde sona erdirebilmesi üçün ihmal və ya benzeri ağır durumların açık və ikna edici delille gösterilmesi gerektiğine qərar vermiştir.

Kararda təbii ebeveynin uşağın qayğı, qəyyumluq və yönetimine ilişkin əsas özgürlük menfaatinin, valideyn kusursuz olmadığı və ya geçici qəyyumluğu kaybettiği üçün kendiliğinden ortadan kalkmadığı belirtilmektedir.

Müəllif bu karardan, yalnız “başka bir düzen uşağın yararına daha uygun görünüyor” gerekçesiyle təbii ebeveynin hüquqi bağının sona erdirilemeyeceği sonucunu çıkarmaktadır.

Lehr v. Robertson

Lehr kararı, nikah dışında doğan uşaqla genetik bağı bulunan babanın biyolojik bağlantısının ona başka erkeklerde bulunmayan bir valideynlik ilişkisi geliştirme fırsatı sunduğunu belirtmektedir.

Genetik bağ tek başına bütün valideynlik haklarını otomatik olaraq kurmayabilir. Bununla birlikte şəxs uşağın yetiştirilmesine katılmak üçün gerçek bir məsuliyyət və bağlılık gösterirse konstitusion qoruma güclenebilir.

Michael H. v. Gerald D.

Bu qərar, evli bir çiftin ailə birimi içinde doğan uşaq baxımından genetik babanın talebinin eyalet siyasətsıyla sınırlandırılabileceğini göstərir. Mahkemenin çoğunluk yapısı və fərqli görüşleri, genetik bağ ilə mevcut nikah ailesinin korunması arasındaki konstitusion gerilimin kesin və basit bir çözüme sahip olmadığını ortaya koymaktadır.

Parness’ın değerlendirmesine görə eyalet yasaları bu karmaşık konstitusion menfaatleri açık biçimde dikkate almalı; bütün təbii valideyn taleplerini yalnız genel üstün mənafe faktörleri içinde eritmemelidir.

Genetik Bağ ilə Diğer Təbii Bağların Ayrılması

Çalışma “təbii bağ” kavramını genetik bağdan daha geniş kullanmaktadır.

• Genetik valideyn: Çocukla sperm və ya yumurta üzerinden genetik bağlantısı bulunan şəxs.
• Doğumdan kaynaklanan təbii bağ: Genetik bağı bulunmasa bile gebeliği taşıyıp doğum yapan şəxs.
• Genetik taşıyıcı: Hem yumurtayı sağlayan hem gebeliği taşıyan şəxs.
• Gestasyonel taşıyıcı: Gebeliği taşıyan lakin uşaqla yumurta üzerinden genetik bağı bulunmayan şəxs.

Müəllif, etiraz standartlarının bu bağlar arasındaki farklılıkları dikkate alması gerektiğini müdafiə edir. Sperm və ya yumurta bağı bulunan şəxsin konstitusion iddiası ilə yalnız fiilî qayğı veren şəxsin talebi eyni hüquqi temele dayanmayabilir.

Çalışma ayrıca, yumurta bağı bulunmadan doğum yapan kişilerin konstitusion valideynlik mənafelərinin Yüksek Məhkəmə tarafından eyni açıklıkta ele alınmadığını belirtmektedir. Bu, yazarın mevcut içtihatlara ilişkin qiymətləndirməsidir; bu kişilerin hüquqi valideyn olmadığı anlamına gelmemektedir.

Kendi Ebeveynliğini Talep Etmeyen Kişilere Iş Hakkı

Mevcut düzenlemeler çox vaxt etiraz edən şəxsin kendi ebeveynliğinin karara bağlanmasını istemesini şart koşmaktadır. Parness bunun fazla dar olduğunu müdafiə edir.

Kendi ebeveynliğini istemese bile diaqnozmaya itirazda menfaati bulunabilecek şəxslər şunlar ola bilər:

• Ölen genetik ebeveynin anne və ya babası,
• uşağın genetik büyükannesi və ya büyükbabası,
• başka yakın akrabalar,
• uşaq alimentləri və ya kamu gideriyle ilgili devlet kurumu,
• yanlış diaqnozmanın miras və ya haksız ölüm tazminatı sonucunu etkilediği şəxslər.

Valideynlik ilişkisi yalnız qəyyumluq və nafakayı etkilemez. Tanınan valideyn üzerinden:

• Büyükanne-büyükbaba kişisel ilişki talepleri,
• haksız ölüm və ya hayatta kalma tazminatı,
• vasiyetsiz mirasçılık,
• ölümden sonra doğan uşaqların miras hakları,
• geniş ailə hısımlığı

kimi nəticələr doğabilir.

Bu səbəbdən yazar, bazı akrabaların kendi ebeveynliklerini talep etmeden də diaqnozmayı sorgulayabilmesi gerektiğini ileri sürmektedir.

Cinsiyetlendirilmiş Hüquq Dilinin Problemu

2017 UPA, anne-uşaq və baba-uşaq ilişkilerinin mümkün olduğunca karşılaştırılabilir biçimde ele alınmasını söylese də gönüllü diaqnozmayı “iddia edilen genetik baba” üzerinden düzenlemektedir.

Vermont isə daha kapsayıcı biçimde “iddia edilen genetik valideyn” ifadesini kullanmaktadır. Bu dil:

• Genetik taşıyıcıları,
• fərqli cinsiyet kimliğine sahip ebeveynleri,
• yumurta və ya sperm üzerinden genetik bağ kuran kişileri

tek cinsiyete bağlı terim kullanmadan kapsayabilir.

Parness, valideynlik diaqnozmlarında cinsiyetlendirilmiş kelimelerin çox vaxt hüquqi kurala ek bir açıklık sağlamadığını və kişilerin cinsiyet kimliği kararlarına hörmətsızlık oluşturabileceğini müdafiə edir.

Tanıma ilə Evlat Edinmenin Birbirine Yaklaştırılması

Genetik bağı olmayan şəxs üçün ebeveynliğe ulaşmanın iki yolu diaqnozma və evlat edinme ola bilər. Buna rağmen qoruma düzeyleri farklıdır.

Müəllif, iki sistemin tamamen eyni olmaması gerektiğini kabul etmektedir. Evlat edinme, mevcut bir valideynlik ilişkisinin sona ermesini və yeni bir münasibətin kurulmasını içerirken diaqnozma çox vaxt başka bir bağlamda gerçekleştirilir.

Buna rağmen uşaq istismarı nedeniyle evlat edinmeye uygun olmayan bir şəxsin, yalnız birlikte yaşama və çocuğu sahiplenme davranışıyla valideynlik diaqnozması imzalayabilmesi vacib bir boşluk oluşturabilir.

Tanımaların Zamanlaması Neden Önemlidir?

2017 UPA, bazı diaqnozmaların doğumdan əvvəl və ya sonra yapılmasına izin verir. Lakin üç yeni diaqnozma türünün təbii zamanlaması birbirinden farklıdır:

Müəllif, sürelerin yalnız diaqnozmanın yürürlüğe girdiği tarihten başlatılmasının her durumda adil olmayabileceğini müdafiə edir. İmza atmayan genetik valideyn uşağın varlığından və ya olası bağından yıllarca haberdar edilmemiş ola bilər.

Çalışmadaki Varsayımsal Uyuşmazlıklar

Evli doğum yapan şəxs və başka bir genetik baba

Hamiləlik sırasında doğum yapan şəxs ilə genetik baba olduğunu ileri süren kişi diaqnozma imzalarsa, doğum yapan şəxsin eşi henüz “doğum zamanı həyat yoldaşı” karinesini kazanmamış ola bilər. Uşaq nikah içinde doğduğunda diaqnozmanın geçerliliği, eşin valideynlik karinesi və genetik babanın talebi çatışabilir.

Yardımcı üreme anlaşması və sperm sağlayıcının diaqnozması

Doğum yapan şəxs başka biriyle amaçlanan valideynlik anlaşması yapmışken sperm sağlayıcıyla atalıq diaqnozması imzalarsa, sperm sağlayıcının bağışçı mı yoksa valideyn mi olduğu; amaçlanan ebeveynin sözleşmesel hakkı və genetik bağın konstitusion etkisi birlikte değerlendirilmelidir.

Genetik taşıyıcının rızasını geri alması

Genetik taşıyıcının hamiləlik sırasında və ya doğumdan sonraki ilk saatlerde taşıyıcılık anlaşmasından çekilmesi hâlinde, taşıyıcının eşi, sperm sağlayıcı və amaçlanan ebeveynler arasında birden fazla valideynlik talebi ortaya çıkabilir.

Bu kişilerden hangisinin qəyyumluq, kişisel ilişki və ya uşaq alimentləri sorumluluğu taşıyacağı tek tip diaqnozma etiraz kuralıyla kolayca çözülemez.

Forum Shopping Riski

Eyaletler arasında:

• Tanıma yapabilecek kişilerin kapsamı,
• etiraz süresi,
• iş açma yetkisi,
• uşağın üstün yararı ölçütünün ağırlığı,
• genetik ebeveynlere diaqnoznan qoruma,
• ikiden fazla ebeveynin diaqnoznması

baxımından farklılıklar bulunmaktadır.

Çalışma, bu farklılıkların tarafları kendi lehlerine daha uygun hüquq düzenine yönelmeye teşvik edebileceğini belirtmektedir. Müəllif bunu geçmişte eşcinsel evliliklerin diaqnoznması və kürtaj düzenlemeleri çevresinde görülen eyaletler arası hüquq münaqişəlarına benzetmektedir.

Bir eyalette geçerli biçimde kurulan valideynlik diaqnozmasının başka eyalette hangi sonuçla karşılanacağı, ailelerin taşınması və ya uşağın başka eyalette bulunması hâlinde karmaşıklaşabilir.

Müəllifın Genel Reform İlkeleri

Parness’ın önerdiği sistem aşağıdaki ayrımlara dayanmalıdır:

1. İtiraz eden şəxs diaqnozmanın imzacısı mı, deyil mi?
2. İtiraz eden kendi ebeveynliğinin diaqnoznmasını mı istiyor?
3. İtiraz edenin uşaqla genetik bağı var mı?
4. Genetik olmayan lakin doğumdan kaynaklanan təbii bağı var mı?
5. Tanıma eşlik, birlikte yaşama və ya yardımcı üreme temellerinden hangisine dayanıyor?
6. Tanıma doğumdan əvvəl, doğum zamanı və ya illər sonra mı yapıldı?
7. İtiraz eden şəxs diaqnozmayı biliyor və buna razılıq gösteriyor muydu?
8. Uşaq ilə taraflar arasında ne ölçüde yerleşmiş qayğı və ailə ilişkisi bulunuyor?

Həyat yoldaşı Tanımaları İçin Önerilen Yaklaşım

Həyat yoldaşı tarafından yapılan diaqnozmalarda qanun koyucu:

• Bilinen və ya makul olaraq belirlenebilecek təbii ebeveynleri tədqiqatlı,
• bu kişilere bildirim və katılma imkânı sağlamalı,
• diaqnozmayı yalnız eşlerin beyanıyla kesinleştirmemeli,
• genetik ebeveynin valideynlik fırsatının engellenip engellenmediğini incelemeli,
• mevcut nikah ailesinin istikrarını də değerlendirmeli,
• diaqnozma ilə yalnız nikah karinesi arasında oluşan fərqli etiraz engellerini gerekçelendirmelidir.

Müəllif, evlat edinmede olası təbii ebeveynlerin bulunması və bilgilendirilmesi üçün gösterilen özenin benzerinin güclü valideynlik diaqnozmalarında də düşünülmesini təklif edir.

Birlikte Yaşama Tanımaları İçin Önerilen Yaklaşım

Bu diaqnozma türünde geleceğe yönəlik niyetlerden çox gerçekleşmiş qayğı yaşamı vacibdir. Məhkəmə xüsusilə:

• İmzacı şəxsin günlük bakımının kapsamını,
• mali sorumluluğunu,
• uşağın onu valideyn olaraq görüp görmediğini,
• etiraz edən şəxsin bu ilişkiye razılıq gösterip göstermediğini,
• etiraz edenin kendi qayğı davranışlarını,
• uşağın her iki tarafın geniş ailesiyle ilişkilerini,
• mevcut münasibətin sona ermesinden doğacak somut zararı

değerlendirmelidir.

En az iki yıl süren ailə hayatı bulunduğu üçün “uşağın yaşı” və “münasibətin uzunluğu” bu diaqnozma türünde yardımcı üreme diaqnozmasına kıyasla daha güclü ağırlık taşıyabilir.

Yardımcı Üreme Tanımaları İçin Önerilen Yaklaşım

Yardımcı üreme uyuşmazlıklarında ana sorular şunlar olmalıdır:

• Taraflar gebelikten əvvəl hangi valideynlik niyetini açıkladı?
• Razılıq yazılı mı, sözlü mü və ya davranışla mı ortaya kondu?
• Razılıq hangi aşamaya kadar geri alınabilirdi?
• Gamet sağlayıcı bağışçı mı, amaçlanan valideyn mi?
• Taraflar profesyonel klinik və ya hüquq desteği kullandı mı?
• Anlaşma başka eyalet hukukuna görə yapıldı mı?
• Doğumdan sonra fiilî valideynlik ilişkisi kuruldu mu?

Parness’a görə yardımcı üremedeki hile və ya səhv, ənənəvi atalıq uyuşmazlığındaki genetik yanlışlıkla eyni biçimde yorumlanmamalıdır. Əsas mesele çox vaxt genetik bağ deyil, valideyn olma niyetine ilişkin razılıq və anlaşmadır.

Birden Fazla Valideynlik Seçeneği

Bazı uyuşmazlıklarda:

• Genetik valideyn,
• doğum yapan şəxs,
• doğum yapan şəxsin eşi,
• çocuğa yıllardır qayğı veren şəxs,
• yardımcı üremedeki amaçlanan valideyn

eyni uşaq üçün fərqli hüquqi temellere dayanabilir.

2017 UPA, eyaletlere ikiden fazla ebeveynin diaqnoznmasına izin veren alternatif model sunmaktadır. Bu çözüm, yerleşmiş ailə ilişkilerini tamamen kesmeden təbii valideynlik menfaatini diaqnozmaya yardımcı ola bilər.

Lakin çalışma birden fazla valideynlik düzeninin qəyyumluq, qərar verme, aliment və miras baxımından nasıl uygulanacağını ayrıntılı biçimde geliştirmemektedir.

Çalışmanın Güçlü Yönleri

• Genetik olmayan valideynlik diaqnozmalarını üç ayrı hüquqi yola ayırması.
• Tanımanın yalnız duygusal deyil, məhkəmə hükmüne yakın nəticə doğuran rəsmi işlem olduğunu vurgulaması.
• 1973, 2000 və 2017 UPA arasındaki dönüşümü tarihsel olaraq göstermesi.
• Federal atalıq kurallarının genetik olmayan ebeveynliğe otomatik uygulanmasını eleştirmesi.
• İmzacı və imzacı olmayan itirazlarını ayırması.
• Kendi ebeveynliğini isteyenlerle yalnız diaqnozmayı sorgulayan kişileri fərqli değerlendirmesi.
• Genetik bağ, doğumdan kaynaklanan bağ və fiilî qayğı ilişkisini birbirinden ayırması.
• Uşağın üstün yararı ilə təbii ebeveynin konstitusion menfaatleri arasındaki gerilimi görünür kılması.
• Vermont, Rhode Island, Maine, Illinois, Washington, Oregon, Massachusetts, Connecticut və Nevada kimi eyaletleri karşılaştırması.
• Tanıma ilə evlat edinme etibarlik mekanizmaları arasındaki boşluğu tartışması.
• Doğum öncesi, doğumdaki və doğum sonrası diaqnozmaların fərqli müddət gerektirebileceğini göstermesi.
• Cinsiyetten bağımsız valideynlik dilini savunması.
• Geniş ailə, miras və haksız ölüm kimi valideynlik dışı görünen sonuçları tartışmaya katması.
• Eyaletler arası farklılıkların hüquq seçimi və forum arayışı yaratabileceğini belirtmesi.

Çalışmanın Əsas Sınırlılıkları

• Çalışma henüz nihai cilt və sayfa numaraları verilmemiş, değerlendirmeye açık bir SSRN taslağıdır.
• Önerilen reformların uygulamadaki etkisini ölçen ampirik veri bulunmamaktadır.
• Məhkəmə dosyalarından oluşturulmuş sistematik vaka veri seti kullanılmamıştır.
• Kaç genetik olmayan diaqnozma yapıldığına və ya kaçına etiraz edildiğine ilişkin istatistik sunulmamıştır.
• Uşaqların, imza atanların və ya genetik ebeveynlerin deneyimlerini inceleyen görüşmeler bulunmamaktadır.
• Eyaletler arasındaki bütün parentage mevzuatı eksiksiz biçimde tarandığına ilişkin sistematik tədqiqat protokolü sunulmamıştır.
• Çalışma bazı eyalet örneklerine yoğunlaşmakta; ABD’deki bütün eyaletleri eyni ayrıntıyla incelememektedir.
• Bazı hükümler 2027’də yürürlüğe girmesi planlanan gelecekteki düzenlemelerdir.
• Önerilen fərqli standartların tam qanun maddeleri və ispat yükleri her bölümde ayrıntılı olaraq yazılmamıştır.
• Genetik, gestasyonel və sosyal valideyn mənafelərinin ağırlığını sayısallaştıran və ya sıralayan model bulunmamaktadır.
• Uşağın görüşünün hangi yaşta və nasıl alınacağı ayrıntılandırılmamıştır.
• İkiden fazla ebeveynliğin qəyyumluq, aliment və miras üzerindeki uygulaması geliştirilmemiştir.
• Tanıma sistemine evlat edinmedeki kontrollerin eklenmesinin xərc və erişim etkisi incelenmemiştir.
• Daha ağır prosedürlerin LGBTQ+ ailelerin və yardımcı üremeyle uşaq sahibi olanların ebeveynliğe erişimini zorlaştırma ihtimali ölçülmemiştir.
• Federal anayasa içtihatlarının fərqli eyalet mahkemelerinde nasıl yorumlanacağı kesin deyildir.
• Doğum yapan lakin yumurta bağı bulunmayan kişilerin konstitusion konumuna ilişkin içtihat belirsizliği devam etmektedir.
• Geniş ailə üyelerine iş hakkı verilmesinin ailə sabitliyi və iş sayısı üzerindeki etkisi değerlendirilmemiştir.
• Eyaletler arası diaqnozma və yetki sorunları üçün ayrıntılı hüquq seçimi modeli önerilmemiştir.
• PDF’de bağımsız kaynakça bölümü bulunmamakta; resurslar çox sayıdaki dipnot içinde dağınık biçimde verilmektedir.
• PDF metadata alanındaki yanlış yazar bilgisi, dosyanın bibliyografik olaraq ayrıca nəzarət edilmesini gerektirmektedir.

Çalışma Ne Söylüyor?

• 2017 UPA’nın genetik bağı olmayan kişilere valideynlik diaqnozma imkânını genişlettiğini söylüyor.
• Yeni diaqnozmaların həyat yoldaşı, birlikte yaşama və yardımcı üreme temellerinde üç fərqli biçimi bulunduğunu belirtiyor.
• Geçerli diaqnozmanın məhkəmə kararına benzer güclü nəticə doğurduğunu vurguluyor.
• Geleneksel atalıq etiraz standartlarının yeni diaqnozmalara aynen uygulanmaması gerektiğini savunuyor.
• İmzacı və imzacı olmayan itirazlarının fərqli düzenlenmesi gerektiğini söylüyor.
• Genetik və ya başka təbii bağı bulunan itirazcıların özel korumaya ihtiyaç duyabileceğini ileri sürüyor.
• Uşağın üstün yararının vacib lakin bazı təbii valideyn haklarını tek başına ortadan kaldırmak üçün yetersiz olabileceğini savunuyor.
• Eyaletlerin diaqnozma və etiraz kurallarında vacib farklılıklar bulunduğunu gösteriyor.
• Birlikte yaşama diaqnozmalarında gerçekleşmiş bakımın, yardımcı üreme diaqnozmalarında isə niyet və rızanın merkezde olması gerektiğini öneriyor.
• Evlat edinme və valideynlik diaqnozma kurallarının daha iyi koordine edilmesini öneriyor.
• Cinsiyetlendirilmiş valideynlik terimlerinden kaçınılması gerektiğini savunuyor.
• Kendi ebeveynliğini talep etmeyen bazı ailə üyelerine də etiraz hakkı verilmesini tartışmaya açıyor.

Çalışma Ne Söylemiyor?

• Genetik bağı olmayan ebeveynliğin hüquqi baxımdan diaqnoznmaması gerektiğini söylemiyor.
• Genetik ebeveynin her uyuşmazlıkta otomatik olaraq üstün gelmesini savunmuyor.
• Çocuğa yıllardır qayğı veren şəxsin ilişkisinin önemsiz olduğunu ileri sürmüyor.
• Yardımcı üremeyle kurulan LGBTQ+ ailelerin ebeveynliğini reddetmiyor.
• Uşağın üstün yararının değerlendirilmemesi gerektiğini söylemiyor.
• Bütün eyaletlerin 2017 UPA’yı aynen kabul ettiğini iddia etmiyor.
• Bütün diaqnozma itirazlarının yalnız genetik testle çözülebileceğini savunmuyor.
• Evlat edinme ilə diaqnozmanın bütün kurallarının eyni olması gerektiğini söylemiyor.
• İkiden fazla ebeveynliğin her olayda zorunlu çözüm olduğunu ileri sürmüyor.
• Önerdiği reformların uşaq refahını geliştirdiğini deneysel olaraq kanıtlamıyor.
• Belirli bir somut davada kimin valideyn olduğuna ilişkin hüquqi görüş vermiyor.
• Çalışmadaki eyalet kurallarının gelecekte değişmeyeceğini varsaymıyor.

Gündelik Həyat Açısından Önemi

Çalışmanın tartıştığı hüquq kuralları teknik görünse də ailelerin günlük yaşamını birbaşa etkileyebilir. Valideynlik diaqnozması imzalayan şəxs ilerleyen yıllarda:

• Uşağın qayğı və alimentlərindan sorumlu ola bilər.
• Qəyyumluq və ya kişisel ilişki talep edebilir.
• Uşağın eğitimi və sağlığı hakkında qərar alma yetkisi kazanabilir.
• Miras və sosyal etibarlik sonuçları yaratabilir.
• Başka bir potansiyel ebeveynin diaqnoznmasını zorlaştırabilir.

Bu səbəbdən xüsusilə yardımcı üreme, yeni nikah, birlikte valideynlik və ya evde yapılan döllenme süreçlerinde tərəflərin bu soruları önceden açıklığa kavuşturması vacibdir:

• Uşağın hüquqi ebeveynlerinin kim olması amaçlanıyor?
• Gamet sağlayıcı bağışçı mı, valideyn mi?
• Razılıq hangi belgelerle və hangi zamanda açıklanıyor?
• Başka bir həyat yoldaşı, varsayılan valideyn və ya təbii valideyn bulunuyor mu?
• İmzalanan belgenin geri alınma və etiraz süreleri nelerdir?
• Taraflardan biri ölür, ayrılır və ya fikrini değiştirirse ne olacak?
• Çocukla fiilî qayğı ilişkisini kim sürdürecek?
• İşlem başka eyalette də diaqnoznacak mı?

Bunlar bu makalede geliştirilmiş standart hüquq formu və ya kişisel hüquqi danışmanlık deyildir. Çalışmanın ortaya koyduğu risk alanlarını görünür kılan değerlendirme sorularıdır.

Çalışmanın Yöntemi və Bulguları

Tədqiqat Tasarımının Niteliği

Araştırmanın Analitik Adımları

1. Geleneksel gönüllü atalıq diaqnozmalarının federal və eyalet düzeyindeki temelleri açıklanmıştır.
2. 1973, 2000 və 2017 UPA’daki diaqnozma sistemleri karşılaştırılmıştır.
3. 2017 UPA’nın genetik olmayan valideynlik diaqnozmalarını nasıl genişlettiği gösterilmiştir.
4. Həyat yoldaşı, birlikte yaşama və yardımcı üreme diaqnozmaları ayrı ayrı diaqnozmlanmıştır.
5. 2017 UPA’nın imzacı və imzacı olmayan etiraz kuralları incelenmiştir.
6. Vermont, Rhode Island, Maine, Illinois, Washington, Oregon və diğer eyalet farklılıkları karşılaştırılmıştır.
7. Uşağın üstün yararı faktörlerinin bütün diaqnozma türlerine ortak uygulanması eleştirilmiştir.
8. Təbii ebeveynlerin konstitusion hüquq və fırsatları Yüksek Məhkəmə içtihatları üzerinden değerlendirilmiştir.
9. Tanıma ilə evlat edinme kuralları arasındaki qoruma farklılıkları tartışılmıştır.
10. Tanımanın zamanlamasından doğan varsayımsal uyuşmazlıklar geliştirilmiştir.
11. Her diaqnozma növünə özgü yeni etiraz standartları önerilmiştir.

Çalışmanın Başlıca Hüquqi Bulguları

Önerilen Farklılaştırılmış İtiraz Modeli

Gelecek Tədqiqat və Yasama Çalışmaları İçin Gerekenler

• Eyaletlerde yapılan genetik olmayan valideynlik diaqnozmalarının sayısı belirlenmelidir.
• Bu diaqnozmalara yapılan itirazların türleri və sonuçları incelenmelidir.
• İmzacı, uşaq və təbii valideyn deneyimleri nitel tədqiqatlarla değerlendirilmelidir.
• Fərqli etiraz sürelerinin ailə sabitliyi və adalete erişim üzerindeki etkisi ölçülmelidir.
• Gizleme nedeniyle ebeveynliğini geç öğrenen şəxslər üçün ortak müddət modeli geliştirilmelidir.
• Təbii ebeveynlere yapılacak bildirim üçün uygulanabilir tədqiqat və tebligat sistemi kurulmalıdır.
• Birlikte yaşama diaqnozmalarında bakımın kapsamını ölçen açık faktörler geliştirilmelidir.
• Yardımcı üreme anlaşmalarında bağışçı və amaçlanan valideyn ayrımı standartlaştırılmalıdır.
• Evde yapılan yardımcı üreme süreçleri üçün anlaşılır və etibarilir hüquq formları geliştirilmelidir.
• Tanıma imzalayacak şəxslər üçün evlat edinmeye benzer asgari uygunluk engelleri değerlendirilmelidir.
• Uşaq istismarı mahkûmiyetlerinin diaqnozma hakkına etkisi düzenlenmelidir.
• Uşağın görüşünün hangi yaş və olgunluk düzeyinde dikkate alınacağı belirlenmelidir.
• İkiden fazla valideynlik hâlinde aliment, qəyyumluq və miras kuralları geliştirilmelidir.
• Eyaletler arası geçerlilik və hüquq seçimi sorunları üçün ortak model hazırlanmalıdır.
• Cinsiyetten bağımsız valideynlik terminolojisi bütün mevzuata yerleştirilmelidir.
• Farklılaştırılmış etiraz modelinin iş maliyeti və ailelere etkisi ampirik olaraq sınanmalıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Çalışmanın tam özgün adı:Challenging Nongenetic Parentage Acknowledgments

Müəllifların tam listesi və sıralaması: Jeffrey A. Parness. Çalışma tek yazarlıdır.

Həyat yoldaşı katkı və ya həyat yoldaşı birinci yazarlık: Yoktur.

Sorumlu və ya ünsiyyət yazarı: Çalışma tek yazarlıdır. PDF’de ayrıca “corresponding author” etiketi bulunmamaktadır.

Kurumsal bağlantı: Northern Illinois University College of Law.

Unvan: Professor Emeritus.

Müəllifın eğitim bilgileri: B.A., Colby College; J.D., University of Chicago.

Çalışmanın tarihi: 12 Haziran 2026.

SSRN’ye yüklenme tarihi: 8 Temmuz 2026.

SSRN kayıt numarası: 6926978.

DOI: Yüklenen PDF’de DOI yer almamaktadır. Erişilebilen rəsmi kayıt özetinde açık DOI bilgisi doğrulanamamıştır.

Planlanan dergi:Hofstra Law Review.

Planlanan yayın bilgisi: Cilt 55, 2026, nihai sayfa aralığı henüz belirtilmemiştir.

Yayın platformu: SSRN.

Mənbə türü: Dergide yayımlanması beklenen hüquq tədqiqatsı taslağı və SSRN çalışma kâğıdı.

Hakemlik durumu: Mevcut sürüm “forthcoming” və “draft available for review” olaraq listelenmektedir. Nihai dergi sürümü və ənənəvi bilimsel hakemlik belgesi bulunmadığından hakem değerlendirmesinden geçmiş nihai yayın olaraq sunulmamalıdır.

Sayfa sayısı: 38.

Şekil və tablo: Bulunmamaktadır.

Dipnotlar: Hüquq kaynakları və mevzuat atıfları 191 numaraya ulaşan dipnot sistemi içinde verilmiştir. Bağımsız kaynakça bölümü bulunmamaktadır.

Yapay zekâ kullanım açıklaması: PDF’de üretken yapay zekâ və ya büyük dil modeli kullanımına ilişkin bir açıklama bulunmamaktadır.

Rəsmi SSRN bağlantısı:Challenging Nongenetic Parentage Acknowledgments – SSRN

Müəllifın rəsmi kurum sayfası:Jeffrey A. Parness – Northern Illinois University College of Law

Metadata uyarısı: PDF dosyasının teknik metadata alanında “Lisa Hoebing” adı görünmektedir. Görünür məqalə metni, SSRN kaydı və kurum sayfası yazarı Jeffrey A. Parness olaraq doğruladığından bibliyografik kayıtta Jeffrey A. Parness kullanılmalıdır.

Bu Türkçe məqalə, yüklenen PDF’nin 38 sayfası; 2017 UPA hükümleri, eyalet düzenlemeleri, konstitusion içtihat tartışmaları, varsayımsal örnekleri, reform önerileri və dipnotları incelenerek hazırlanmıştır. PDF’de bulunmayan deneysel nəticə, məhkəmə kararı və ya kabul edilmiş reform eklenmemiştir.

Çalışmadaki “təbii valideyn”, “genetik valideyn”, “doğum yapan şəxs”, “amaçlanan valideyn”, “varsayılan valideyn” və “diaqnoznan valideyn” kavramları birbirinin yerine kullanılmamıştır. Müəllifın yaptığı hüquqi ayrımlar Türkçe metinde korunmuştur.

Makalede aktarılan eyalet hükümleri və iş sonuçları çalışma tarihindeki hüquq durumuna dayanır. Özellikle 2027’də yürürlüğe girmesi öngörülen Oregon hükümleri güncel və bütün eyaletlerde geçerli ortak kural olaraq değerlendirilmemelidir.

Çalışmanın əsas sonucu, 2017 UPA’nın valideynlik diaqnozma kapsamını genişletmesinin tek başına eleştirilmesi deyildir. Eleştirinin odağı, bu fərqli diaqnozmaların iptal və etiraz kurallarının kendi kuruluş biçimlerine uygun biçimde yeterince farklılaştırılmamış olmasıdır.

Bu çalışma hüquqi danışmanlık deyildir. Gerçek bir valideynlik, yardımcı üreme, diaqnozma və ya qəyyumluq uyuşmazlığında uygulanacak kurallar; ilgili eyaletin güncel mevzuatına, diaqnozmanın tarihine, imzalanan belgelere, tərəflərin genetik və fiilî bağlarına və somut məhkəmə içtihatlarına görə ayrıca değerlendirilmelidir.