Üstünlük təhrifi (preference falsification), şəxsin sosial təzyiq və ya reputasiya qayğısı səbəbindən özəl üstünlüyündən fərqli ictimai üstünlük ifadə etməsidir. Timur Kuran və Fasih Zulfiqarın araşdırması bu davranışı birdəfəlik mənfəət hesabı kimi deyil, təkrarlandıqca vərdişə çevrilə bilən path-dependent proses kimi modelləşdirir. Müəlliflərin çərçivəsində şəxs əvvəlcə sosial qəbul qazanmaq və ya sanksiyadan yayınmaq məqsədilə şüurlu şəkildə fərqli ictimai mövqe tuta bilər; eyni davranış təkrarlandıqca qərarın hər dəfə yenidən hesablanmasına ehtiyac azalır.

Model iki yığılan mexanizm müəyyən edir. Birincisi həssaslığın azalması stokudur: təkrarlanan üstünlük təhrifi şəxsin özəl düşüncəsi ilə ictimai ifadəsi arasındakı uyğunsuzluğun psixoloji xərcini azaldır. İkincisi persona stokudur: təkrarlanan ictimai ifadələr şəxsin sosial çevrəsində müəyyən kimlik və reputasiya yaradır. Beləliklə, davranışı dəyişmək təkcə yeni fikir bildirmək deyil, zaman ərzində formalaşmış sosial aktivə risk yaratmaq demək olur.

Araşdırma bu mexanizmi ABŞ-dakı ANES panel məlumatlarından istifadə etməklə mübahisəli və daha sabitləşmiş siyasət mövzularındakı mövqe dəyişiklikləri üzərindən sınaqdan keçirir. Müəlliflərin əsas modellərində daha yüksək təhsil, daha tez-tez siyasi müzakirə və siyasətə daha çox diqqət mübahisəli mövzularda daha aşağı ictimai mövqe dəyişikliyi ilə əlaqəlidir. Bununla belə, üstünlük təhrifi birbaşa ölçülmür; bu mexanizm təhsil, təmas, siyasi danışığın tezliyi və siyasətə diqqət kimi müşahidə edilə bilən dəyişənlər vasitəsilə dolayı şəkildə sınaqdan keçirilir.

Üstünlük təhrifi nədir?

Üstünlük təhrifi özəl üstünlüklə ictimai şəkildə açıqlanan üstünlük arasındakı fərqdir. Şəxs müəyyən siyasəti özəl olaraq dəstəkləməyə bilər, lakin sosial qəbul, reputasiya və ya başqa xarici qazanc səbəbindən onu ictimai şəkildə dəstəklədiyini deyə bilər. Eyni qaydada şəxs özəl olaraq dəstəklədiyi bir mövqeni ictimai sahədə gizlədə bilər.

Bu fərqin ictimai əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, ictimai mövqelərin bölgüsü real özəl mövqelərin bölgüsündən fərqlənə bilər. İnsanlar bir-birinin yalnız açıq ifadələrini gördükdə cəmiyyətdəki real dəstək və ya müxalifət səviyyəsini yanlış qavraya bilərlər.

Araşdırmanın yeniliyi bu davranışın hər dəfə yenidən aparılan xərc-fayda hesabı olmaya biləcəyini irəli sürməsidir. İlk üstünlük təhrifi şüurlu ola bilər; lakin təkrarlanan davranış zamanla avtomatikləşə bilər.

Üstünlük Təhrifi Necə Vərdişə Çevrilir?

Müəlliflərin modeli iki tamamlayıcı stok üzərindən işləyir: həssaslığın azalması stoku \(D_{i,t}\) və persona stoku \(S_{i,t}\).

Həssaslığın azalması stoku

Həssaslığın azalması stokunun inkişafı belə modelləşdirilmişdir:

\[ D_{i,t}=\delta_i^D D_{i,t-1}+f_{i,t-1} \]

Burada \(f_{i,t-1}=1\) əvvəlki dövrdə şəxsin üstünlüyünü təhrif etdiyini; \(\delta_i^D\) isə keçmiş həssaslıq azalmasının nə qədərinin yeni dövrə daşındığını göstərir.

Təkrarlanan üstünlük təhrifi \(D\)-ni böyüdür. Modeldə şəxsin ilkin daxili uyğunsuzluq xərci \(\phi_i\) olduqda, həmin dövrdəki ifadə xərci:

\[ E_{i,t}=\frac{\phi_i}{1+D_{i,t}}f_{i,t} \]

kimi müəyyən edilir. \(D\) böyüdükcə eyni davranışın daxili psixoloji xərci azalır. Bu, davranışın əxlaqi baxımdan doğru və ya yanlış olduğuna dair müstəqil hökm deyil; modelin təkrarın psixoloji xərci necə dəyişə biləcəyini təmsil etmək üçün istifadə etdiyi funksiyadır.

Persona stoku

İctimai persona isə təkrarlanan sosial performansın yığımını təmsil edir:

\[ S_{i,t}=\delta_i^S S_{i,t-1}f_{i,t-1}+f_{i,t-1} \]

Şəxs davamlı olaraq eyni ictimai mövqeni sərgilədikcə sosial çevrəsi onunla bu mövqe arasında daha güclü əlaqə qura bilər. Model bu yığımı bir növ reputasiya kapitalı kimi nəzərdən keçirir.

Şəxs sonradan üstünlük təhrifini dayandırarsa, modeldə persona itkisi yaranır:

\[ N_{i,t}=\eta_{i,t}S_{i,t}(1-f_{i,t}) \]

\(\eta\) mövcud personanın şəxs üçün əhəmiyyətini təmsil edir. Persona stoku nə qədər böyükdürsə, əvvəlki ictimai mövqedən ayrılmanın gözlənilən sosial xərci də bir o qədər böyük olur.

İctimai Persona Mövqeni Niyə Sərtləşdirə Bilər?

Modelin əsas ideyası budur ki, təkrar iki istiqamətli kilidlənmə yaradır. Bir tərəfdən eyni ifadəni təkrarlamaq psixoloji cəhətdən asanlaşır; digər tərəfdən həmin ifadədən vaz keçmək sosial baxımdan daha baha başa gəlir.

Müəlliflər şəxsin ümumi faydasını dörd komponentlə ifadə edirlər:

\[ U_{i,t}=R_{i,t}-E_{i,t}-N_{i,t}-B_{i,t} \]

Burada:

• \(R\): reputational utility — ictimai rəylə uyğunluqdan əldə edilən reputasiya faydası,
• \(E\): expressive disutility — özəl və ictimai üstünlük arasındakı uyğunsuzluğun daxili xərci,
• \(N\): persona shock — möhkəmlənmiş ictimai personanı pozmağın xərci,
• \(B\): persona rebuilding cost — yeni sosial mövqe və münasibətlər qurmağın xərcidir.

Reputational utility mənbədə:

\[ R_{i,t}=\rho_i(2\bar y_{t-1}-1)(2f_{i,t-1}-1) \]

şəklində modelləşdirilir. \(\rho_i\) şəxsin ictimai reputasiyaya nə qədər əhəmiyyət verdiyini göstərir.

Başlanğıc həddi və möhkəmlənmiş hədd

Şəxs hələ persona və ya həssaslığın azalması stoku yığmamışkən üstünlük təhrifinə başlama həddi:

\[ T_{i,t}^{b}=\frac{1}{2}+\frac{\phi_i}{4\rho_i} \]

kimi verilir.

Davranış möhkəmləndikdən sonra hədd:

\[ T_{i,t}^{v}= \frac{1}{2} + \frac{1}{4\rho_i} \left( \frac{\phi_i}{1+D_{i,t}} -\eta_iS_{i,t} \right) \]

şəklinə düşür.

Aradakı fərq araşdırmanın withdrawal barrier — geriçəkilmə baryeri adlandırdığı anlayışdır:

\[ W_{i,t} = T_{i,t}^{b}-T_{i,t}^{v} = \frac{1}{4\rho_i} \left[ \phi_i \left( 1-\frac{1}{1+D_{i,t}} \right) + \eta_iS_{i,t} \right] \]

Bu ifadə modelin əsas nəticəsini riyazi şəkildə ümumiləşdirir: həssaslığın azalması və persona stoku böyüdükcə əvvəllər qəbul edilmiş ictimai mövqedən imtina etmək üçün tələb olunan dəyişiklik də böyüyür.

İnformasiya şoku niyə həmişə dərhal mövqe dəyişikliyi yaratmır?

Modeldə yeni informasiya ictimai dəstəyi azaltdıqda hamı eyni vaxtda mövqeyini dəyişmir. Şəxs yalnız ictimai rəydəki dəyişiklik onun vested threshold dəyərini aşacaq qədər böyük olduqda əvvəlki ictimai dəstəyindən vaz keçir.

Kritik şok:

\[ |\Delta\bar y|^{*}=\bar y_{t-1}-T_{i,t}^{v} \]

kimi müəyyən edilir.

Şəxsin persona və həssaslığın azalması stokları böyüdükcə \(T^v\) azalır və daha böyük şok tələb olunur. Bu quruluş modeldə hysteresis, yəni keçmiş davranışın bugünkü reaksiyanı müəyyən etməsi nəticəsini yaradır.

Üstünlük kaskadı

Bir şəxsin ictimai mövqeyini dəyişməsi başqalarının qavradığı ictimai rəyi də dəyişə bilər. Əgər birinci şəxsin sosial təsiri ikinci şəxsin həddini aşacaq qədər böyükdürsə, ikinci şəxs də dəyişə bilər və proses zəncirvari davam edə bilər.

İki şəxs üçün mənbə bu şərti çıxarır:

\[ \epsilon_1>\Delta_{1,2} \]

Burada \(\epsilon_1\) birinci şəxsin dəyişməsinin ictimai rəyə təsirini; \(\Delta_{1,2}\) isə iki şəxsin möhkəmlənmiş hədləri arasındakı fərqi göstərir.

Beləliklə, eyni xarici şok bəzi cəmiyyətlərdə yalnız bir neçə şəxsə təsir etdiyi halda, hədlərin bir-birinə yaxın olduğu başqa mühitdə geniş üstünlük kaskadı yarada bilər.

Araşdırma Dörd Proqnozu Necə Sınaqdan Keçirir?

Nəzəri model dörd empirik proqnoz yaradır. Bu proqnozlar ABŞ-dakı mübahisəli siyasət sualları ilə daha sabitləşmiş və ya müqayisə məqsədilə istifadə olunan siyasət sualları arasında sınaqdan keçirilmişdir.

Məlumat strukturu

Əsas məlumat mənbəyi American National Election Studies-in 2016–2020–2024 panelidir. Mənbə araşdırmanın diqqət yetirdiyi suallardan biri transgender şəxslərin ictimai tualetlərdən gender kimliklərinə uyğun şəkildə istifadə etməsinə dair mövqedir.

Müəlliflər bunu hələ də mübahisəli mövzu kimi götürərkən same-sex marriage, gay və lesbian cütlüklərin uşaq övladlığa götürməsi, Social Security xərcləri və dövlət məktəbi xərcləri kimi maddələri müqayisə və ya placebo funksiyasında istifadə edirlər.

İki əsas nəticə dəyişəni

Support withdrawal: 2020-ci ildə dəstəkləyən şəxsin 2024-cü ildə dəstəyindən imtina edib-etmədiyini ölçür.

Preference volatility: dəstək, orta mövqe və ya müxalifət istiqamətində hər hansı dəyişikliyi əhatə edən daha geniş mövqe dəyişkənliyi ölçüsüdür.

Araşdırmanın Metodu və Nəticələri

Çatışmayan cavabların yoxlanması

Üstünlük təhrifini survey cavablarından ölçməyin əsas problemi iştirakçıların həssas suala tamamilə cavab verməkdən yayına bilməsidir. Müəlliflər əvvəlcə “don't know/refused” cavablarının sistematik olub-olmadığını sınaqdan keçirirlər.

3.922 müşahidəli evasion modelində mübahisəli mövzu × siyasi müzakirə tezliyi qarşılıqlı təsiri əhəmiyyətli deyil. Təhsil də əhəmiyyətli deyil. Siyasətə diqqət isə təxminən −0.0023-dür və %5 sərhədində əhəmiyyətlidir; daha diqqətli iştirakçılar sualı cavabsız qoymağa daha az meyillidirlər.

Bu nəticə müəlliflərin çatışmayan cavabların əsas nəticələri mexaniki şəkildə yaratmadığı şərhinə əsas verir. Bununla belə, bu test survey cavabının şəxsin həqiqi özəl üstünlüyünə bərabər olduğunu sübut etmir.

Təmas tapıntısı

Əsas logit modelində transgender şəxsi tanımaq siyasət dəstəyi ilə güclü müsbət əlaqə göstərir. Tam spesifikasiyada contact əmsalı təxminən 1.23-dür və yüksək statistik əhəmiyyətə malikdir.

Buna qarşılıq 2024 × Contact qarşılıqlı təsiri təxminən −0.44-dür və mənbə bunu %10 səviyyəsində əhəmiyyətli hesab edir. Müəlliflər bu nəticəni təmasın ümumilikdə daha yüksək dəstəklə yanaşı getdiyi, lakin 2020–2024 dəyişikliyində təması olan şəxslərin dəstəyində nisbi olaraq daha böyük geriləmə baş verdiyi kimi şərh edirlər.

Lakin Appendix A1-də eyni əlaqənin linear probability model qarşılığı təxminən sıfırdır və statistik cəhətdən əhəmiyyətli deyil. Buna görə bu tapıntı digər əsas nəticələrə nisbətən model spesifikasiyasına daha həssasdır.

Təhsil səviyyəsi

2020-ci ildə müvafiq siyasəti dəstəkləyən 984 şəxs üzərində qurulan tam linear probability modelində təhsil əmsalı:

−0.036, p < 0.01

kimi bildirilir. Müəlliflərin şərhinə görə, təhsil şkalasında bir pillə yüksəlmək, digər dəyişənlər sabit saxlanarkən əvvəlki dəstəkdən imtina ehtimalının təxminən 3.6 faiz bəndi daha aşağı olması ilə əlaqəlidir.

İki istiqamətli sabit effektlər modelində fərq daha aydındır:

Bu model 4.566 müşahidəyə əsaslanır. Araşdırmanın nəzəri şərhi budur ki, mübahisəli mövzularda reputasiya və persona xərcləri informasiyanı emal etmək qabiliyyətindən ayrı bir mövqe sərtliyi yarada bilər.

Siyasi müzakirə tezliyi

Əsas support-withdrawal modelində həftədə siyasətdən danışılan gün sayının əmsalı tam spesifikasiyada −0.027*** kimi verilir.

Müəlliflərin modeli bunu şəxsin ictimai mövqeyini təkrarlama sayının artması ilə persona stokunun və vərdişin güclənməsi kimi şərh edir.

Bu əlaqənin daha sabitləşmiş müqayisə mövzularında aydın görünməməsi araşdırmanın mexanizmi baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir. Əgər nəticə yalnız ümumi siyasi bilik səviyyəsi və ya sabit ideoloji sərtlik səbəbindən yaransaydı, oxşar nümunənin bütün mövzularda görünməsi gözlənərdi.

Siyasətə diqqət

Əsas linear probability modelində siyasətə diqqət əmsalı −0.081*** kimi tapılmışdır. İki istiqamətli sabit effektlər modelində mübahisəli mövzu qarşılıqlı təsiri −0.056**, daha sabitləşmiş mövzuda isə −0.016-dır və statistik cəhətdən əhəmiyyətli deyil.

Mənbə bu nəticəni klassik “daha çox informasiya → daha çox yenilənmə” gözləntisinə qarşı tapıntı kimi şərh edir; lakin yalnız müşahidəvi əlaqədən mexanizmin birbaşa sübut olunduğu nəticəsinin çıxmadığı unudulmamalıdır.

First-difference nəticələri

Bu cədvəldə mühüm mənbədaxili uyğunsuzluq var. Mənbənin izahlı mətni təhsilin həm withdrawal gap, həm də volatility gap üzərində mənfi olduğunu bildirsə də, dərc edilmiş Cədvəl 7 volatility-gap əmsalını +0.016* göstərir. Buna görə volatility-gap istiqaməti mənbədə dəqiqləşdirilə bilmir.

Shannon entropiyası

Mənbə həmçinin bölgünün nə dərəcədə sıx və ya dağınıq olduğunu araşdırmaq məqsədilə block-bootstrapped Shannon entropy analizi aparır.

Identity-aligned bathroom policy üçün %95 etibar intervalları:

• 2016: təxminən 0.99–1.00,
• 2020: təxminən 0.99–1.00,
• 2024: təxminən 1.50–1.52.

kimi bildirilir. Müəlliflər 2024-cü ildəki kəskin artımı əvvəllər dar şəkildə cəmlənmiş ictimai mövqelərin daha geniş bölgüyə açılması kimi şərh edirlər.

Lakin bu şərhin modeldən müstəqil yeganə izah olduğunu demək olmaz. Entropiya bölgünün formasının dəyişdiyini göstərir; bu dəyişikliyin səbəbinin vərdişə çevrilmiş üstünlük təhrifinin çözülməsi olması ayrıca nəzəri və empirik fərziyyələrdən asılıdır.

Nəticələr Üstünlük Təhrifini Birbaşa Sübut Edirmi?

Xeyr. Araşdırma üstünlük təhrifini və ya şəxsin özəl və ictimai mövqeyi arasındakı fərqi birbaşa müşahidə etmir. Bunun əvəzinə modelin müşahidə edilə bilməyən mexanizmlərini ölçülə bilən proxy dəyişənlər vasitəsilə sınaqdan keçirir.

Məsələn:

• transgender şəxsi tanımaq reputational stake üçün,
• təhsil səviyyəsi institusional və reputasiya xərci üçün,
• siyasətdən danışma tezliyi persona stoku üçün,
• siyasətə diqqət həssaslığın azalması və vərdiş üçün

təxmini göstəricilər kimi istifadə olunur.

Bu dəyişənlərin başqa mexanizmləri də təmsil etməsi mümkündür. Müəlliflər Bayesian updating, sosial ayrışma, group threat, şkala artefaktı və backlash daxil olmaqla yeddi alternativ izahı müzakirə edərək öz modellərinin bunların hamısından daha çox müşahidəni eyni vaxtda açıqladığını müdafiə edirlər. Bu, araşdırma daxilində model müqayisəsinin nəticəsidir; alternativ nəzəriyyələrin ümumi elmi ədəbiyyatda aradan qalxdığı anlamına gəlmir.

Ölçmə fərziyyəsi

ANES-in 2024-cü il sual quruluşu əvvəlki dalğalardan fərqlidir. 2024-cü ildə açıq “nə dəstəkləyirəm, nə də qarşıyam” kateqoriyası olduğu halda, əvvəlki illərdə eyni kateqoriya eyni formada təqdim edilməmişdir.

Müəlliflər ortaq beşpilləli şkala yaratmaq üçün əvvəlki illərdəki aşağı intensivlikli cavabları neytral kateqoriya ilə birləşdirirlər. Bu əməliyyat zamanlararası müqayisəni mümkün edir, lakin bölgünün forması və entropy kimi hesablamalara təsir göstərə biləcək ölçmə fərziyyəsidir.

Səbəbiyyət sərhədi

Panel dizaynı eyni şəxslərdəki dəyişikliyi izləməyə imkan verdiyi üçün yalnız kəsiyvari sorğuya nisbətən mühüm üstünlük yaradır. Two-way fixed-effects və first-difference modelləri də zaman ərzində dəyişməyən bir çox fərdi xüsusiyyətin təsirini azaltmağı hədəfləyir.

Bununla belə, təhsil, siyasi danışıq və ya siyasətə diqqət təsadüfi təyin edilmiş müdaxilələr deyil. Buna görə əmsallar güclü əlaqələrə işarə edə bilər, lakin təkbaşına şəxsin mövqe sərtliyinin məhz üstünlük təhrifi vərdişindən qaynaqlandığını eksperimental şəkildə göstərmir.

Zaman həlli

Mənbənin öz məhdudiyyət bölməsində də qeyd edildiyi kimi, panel dalğaları arasındakı dördillik boşluq üstünlük kaskadlarının mikro-zamanlamasını müşahidə etməyə imkan vermir. Şəxsin hansı tarixdə və ya hansı informasiyadan sonra həddini keçdiyi birbaşa görünmür.

Araşdırmanın dəstəklədiyi nəticə

Araşdırmanın məlumatları ilə uyğun olan: İctimai şəkildə açıqlanan mövqelərin dəyişmə ehtimalı mübahisəli siyasət sahələrində təhsil, siyasi müzakirə tezliyi və siyasətə diqqət kimi xüsusiyyətlərlə sistematik şəkildə əlaqəlidir. Bu əlaqələrin daha sabitləşmiş müqayisə mövzularında eyni gücdə ortaya çıxmaması müəlliflərin path-dependent vərdiş modelinə empirik dəstək verir.

Araşdırmanın dəstəkləmədiyi nəticə

Araşdırmanın birbaşa göstərmədiyi: Konkret bir şəxsin özəl fikrinin nə olduğu, hansı survey cavabının şüurlu şəkildə saxta olduğu, şəxsin hansı anda üstünlük təhrifini vərdişə çevirdiyi və ya araşdırılan siyasət seçimlərindən hər hansı birinin normativ baxımdan doğru və ya yanlış olduğu bu məlumatlarla müəyyən edilmir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal araşdırma: From Performance to Habit: How Preference Falsification Becomes Self-Reinforcing.

Müəlliflər: Timur Kuran, Fasih Zulfiqar.

Mənbə: Social Science Research Network (SSRN) working paper.

SSRN Abstract ID: 7295178.

DOI: 10.2139/ssrn.7295178.

Date Written: 16 Avqust 2026.

SSRN-ə göndərilmə: 18 Avqust 2026.

Uzunluq: 74 səhifə.

Lisenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0).

Rəyçilik statusu: Mənbə SSRN working paper/preprint-dir; bu versiya üçün rəyli jurnal nəşri barədə məlumat yoxdur.

Əsas məlumat mənbəyi: American National Election Studies 2016–2020–2024 panel məlumatları.

Əsas metodlar: Nəzəri dinamik discrete-choice model, logit regresiyası, linear probability model, two-way fixed effects, first-difference regresiyaları və block-bootstrapped Shannon entropy müqayisələri.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Preference falsification birbaşa müşahidə edilmir. Modelin persona, reputasiya və vərdiş parametrləri müşahidə edilə bilən demoqrafik və ya davranış proxy dəyişənləri vasitəsilə əməliyyatlaşdırılır.

Şkala məhdudiyyəti: 2024 survey cavab kateqoriyalarının əvvəlki dalğalardan fərqli olması səbəbindən illərarası ortaq şkala yaradılmışdır. Bu yenidən kodlaşdırma müəyyən fərziyyələrə əsaslanır.

Mənbədaxili uyğunsuzluq: Cədvəl 7-də təhsil × volatility-gap əmsalı müsbət göründüyü halda, izahlı mətn bunu mənfi kimi təsvir edir.

Möhkəmlik qeydi: Şəxsi təmasla bağlı əsas qarşılıqlı təsir logit spesifikasiyasında zəif səviyyədə əhəmiyyətlidir; linear probability robustness modelində isə əhəmiyyətli deyil.

Siyasi şərh sərhədi: Bu Verianla mətni araşdırılan ABŞ siyasət seçimlərindən hər hansı birini dəstəkləyən və ya rədd edən qiymətləndirmə deyil. Yalnız araşdırmanın nəzəri modelini, empirik metodunu, nəticələrini və sübut sərhədlərini izah edir.