Bu tədqiqat əxlaqi şəxsiyyət xüsusiyyətlərinin zaman keçdikcə özünəhörmətin inkişafı ilə necə əlaqəli ola biləcəyini araşdırır. Araşdırmanın mərkəzində “Junzi şəxsiyyəti” dayanır. Junzi Konfutsi ənənəsində ideal əxlaqi insanı ifadə edən anlayışdır. Psixologiyada isə Junzi şəxsiyyəti müdriklik, xeyirxahlıq, doğruluq, nəzakət, özünənəzarət, özünü inkişaf etdirmə və edilməməli davranışlardan çəkinmə kimi dəyər yönümlü xüsusiyyətləri əhatə edən mədəni şəxsiyyət sistemi kimi nəzərdən keçirilir.

Tədqiqatın əsas sualı belədir: Əxlaqi dəyərlərə uyğun yaşama meyli gənclərin özlərini daha dəyərli hiss etməsinə töhfə verirmi? Araşdırma bu əlaqənin mühüm hissəsinin özünənəzarət vasitəsilə izah oluna biləcəyini irəli sürür. Özünənəzarət insanın impulslarını tənzimləmək, qısamüddətli cazibələrə müqavimət göstərmək və davranışlarını uzunmüddətli məqsədlərlə uyğun saxlamaq qabiliyyətidir.

Çindəki dörd universitetdən 1.316 tələbə bir il ərzində üç müxtəlif vaxtda izlənib. Nəticələrə görə Junzi şəxsiyyəti yüksək olan tələbələr başlanğıcda daha yüksək özünənəzarət və özünəhörmət bildiriblər. Daha önəmlisi, zaman keçdikcə Junzi şəxsiyyətindəki artımlar özünənəzarətdəki artımlarla, özünənəzarətdəki artımlar isə özünəhörmətdəki artımlarla əlaqəli olub. Bu nəticə özünəhörmətin yalnız “özünü yaxşı hiss etmək” deyil, insanın öz dəyərlərinə uyğun yaşaya bilməsi ilə də bağlı ola biləcəyini düşündürür.

Problem Nədir?

Şəxsiyyətlə özünəhörmət arasındakı əlaqə psixologiyada uzun müddətdir araşdırılır. Özünəhörmət fərdin öz dəyərinə dair ümumi qiymətləndirməsidir. Yüksək özünəhörmət çox vaxt daha yaxşı psixoloji uyğunlaşma, sosial münasibətlər, akademik funksionallıq və psixi sağlamlıq göstəriciləri ilə əlaqələndirilir.

Lakin əvvəlki tədqiqatların böyük hissəsi Qərb mərkəzli şəxsiyyət modellərinə əsaslanır. Bu modellər adətən ekstraversiya, emosional sabitlik, məsuliyyətlilik, açıqlıq və uyğunluq kimi xüsusiyyətləri ölçür. Bu yanaşma mühüm olsa da, hər mədəniyyətin şəxsiyyət anlayışını tam şəkildə əks etdirməyə bilər. Xüsusilə Şərqi Asiya mədəniyyətlərində şəxsiyyət yalnız fərdi uğur, muxtariyyət və ya emosional sabitliklə deyil; əxlaqi yetkinləşmə, sosial məsuliyyət və özünü inkişaf etdirmə səyi ilə də əlaqəlidir.

Buna görə tədqiqatın əsas problemi belədir: Əxlaqi özünü yetişdirmə üzərində qurulan mədəni şəxsiyyət sistemi gənclərin özünəhörmət inkişafını izah edə bilərmi? Bundan əlavə, bu əlaqə yalnız birbaşa işləyir, yoxsa özünənəzarət kimi inkişaf mexanizmi vasitəsilə irəliləyir?

Bu sual vacibdir, çünki özünəhörməti yalnız fərdi özgüvən və ya uğur hissi kimi görmək dar çərçivə yarada bilər. Bəzi mədəni kontekstlərdə insanın özünü dəyərli hiss etməsi “mən nə qədər uğurluyam?” sualından çox “dəyərlərimə nə qədər uyğun yaşayıram?” sualı ilə bağlı ola bilər.

Metod Nə Təklif Edir?

Tədqiqat üç dalğalı uzununa araşdırma dizaynından istifadə edir. Uzununa tədqiqat eyni fərdlərin müəyyən fasilələrlə təkrar-təkrar ölçülməsi deməkdir. Bu dizayn yalnız insanlar arasındakı fərqləri deyil, fərdlərin zaman içində dəyişməsini də araşdırmağa imkan verir.

Məlumatlar Çində Guangdong, Jiangxi və Shanxi bölgələrindəki dörd universitetdən toplanıb. Ölçmələr Mart 2025, Sentyabr 2025 və Mart 2026 olmaqla üç vaxt nöqtəsində aparılıb. Son analiz nümunəsi üç ölçmə dalğasında etibarlı məlumat təqdim edən 1.316 tələbədən ibarət olub. Orta yaş təxminən 18.60-dır və nümunə qadın və kişi tələbələr baxımından nisbətən balanslı bölgü göstərib.

Junzi şəxsiyyəti 30 maddəlik Junzi Şəxsiyyət Şkalası ilə ölçülüb. Şkala beş ölçünü əhatə edir: müdriklik, xeyirxahlıq və cəsarət; hörmətlilik və nəzakət; doğruluq və yaxşı idarəetməyə önəm vermə; başqaları ilə çəkişmək əvəzinə özünü inkişaf etdirmə; edilməməli davranışlardan çəkinmə.

Özünənəzarət impuls nəzarəti, sağlam vərdişlər, cazibəyə müqavimət, iş etikası və əyləncənin tənzimlənməsi kimi sahələri əhatə edən özünənəzarət şkalası ilə ölçülüb. Özünəhörmət isə Rosenberg Özünəhörmət Şkalası ilə qiymətləndirilib.

Analizdə latent artım modelindən istifadə edilib. Latent artım modeli fərdlərin başlanğıc səviyyəsini və zaman içində dəyişmə sürətini eyni anda araşdırmağa yarayan statistik üsuldur. Tədqiqat həmçinin özünənəzarətin vasitəçi rolunu sınaqdan keçirmək üçün latent artım vasitəçilik modeli qurub. Vasitəçilik modeli bir dəyişənin başqa dəyişənə hansı aralıq mexanizm vasitəsilə təsir edə biləcəyini araşdıran modeldir.

Formullar Nəyi İzah Edir?

Bu tədqiqat klassik mənada riyazi formul ağırlıqlı deyil. Nəticələr daha çox struktur tənlik modeli və latent artım modeli diaqramı üzərindən təqdim edilir. Aşağıdakı MathJax göstərimləri tədqiqatdakı model məntiqini Verianla oxucusu üçün sadələşdirilmiş şəkildə izah edir; PDF-də bu tənliklər sözbəsöz bu formada verilməyib.

Latent artım modelində hər fərdin müəyyən dəyişən üzrə balı başlanğıc səviyyəsi və zaman içində dəyişmə meyli ilə düşünülür:

Burada Y_t şəxsin müəyyən vaxtdakı balını, I_Y başlanğıc səviyyəsini, S_Y zaman içində dəyişmə meylini, t ölçmə vaxtını, ε_t isə ölçmə xətasını və ya izah olunmayan hissəni təmsil edir.

Tədqiqatın əsas əlaqəsi Junzi şəxsiyyəti, özünənəzarət və özünəhörmət arasında qurulub:

Bu ifadə Junzi şəxsiyyəti ilə özünəhörmət arasındakı əlaqənin bir hissəsinin özünənəzarət vasitəsilə irəlilədiyini göstərir.

Başlanğıc səviyyəsi üçün sadələşdirilmiş vasitəçilik strukturu belə göstərilə bilər:

Burada I_JP Junzi şəxsiyyətinin başlanğıc səviyyəsini, I_SC özünənəzarətin başlanğıc səviyyəsini, I_SE özünəhörmətin başlanğıc səviyyəsini təmsil edir. Tədqiqatda Junzi şəxsiyyətinin başlanğıc səviyyəsi özünənəzarəti güclü şəkildə proqnozlaşdırıb, özünənəzarət də özünəhörməti müsbət şəkildə proqnozlaşdırıb.

Zaman içində dəyişmə üçün modelin sadə forması belədir:

Burada S meyli və ya dəyişmə sürətini ifadə edir. Junzi şəxsiyyətindəki artım özünənəzarətdəki artımla; özünənəzarətdəki artım isə özünəhörmətdəki artımla əlaqəli olub.

Tədqiqatdakı əsas standartlaşdırılmış əmsallar aşağıdakı kimi ümumiləşdirilə bilər:

Bu nəticələr başlanğıc səviyyəsində Junzi şəxsiyyəti yüksək olan tələbələrin daha yüksək özünənəzarət və özünəhörmət göstərməyə meylli olduğunu bildirir.

Bu əmsallar isə dəyişmə səviyyəsindəki əlaqəni göstərir. Zaman keçdikcə Junzi şəxsiyyəti artan tələbələrdə özünənəzarət də artmağa meylli olub; özünənəzarətdəki artım isə özünəhörmətdəki artımla əlaqəli tapılıb. Lakin bu nəticələr qəti səbəbiyyət sübutu deyil, uzununa əlaqələrin statistik modelləşdirilməsidir.

Qrafik, Cədvəl və Sxemin Əsas Mesajı

Tədqiqatda cədvəllər və model diaqramı mühüm rol oynayır. Ölçmə dəyişməzliyi cədvəli Junzi şəxsiyyəti, özünənəzarət və özünəhörmət şkalalarının üç zaman nöqtəsində müqayisə edilə bilib-bilmədiyini qiymətləndirir. Model uyğunluğu göstəriciləri mükəmməl olmasa da, CFI və RMSEA dəyişikliklərinin qəbul edilən hədlərdə qalması üç dalğa boyunca artım faktorlarını müqayisə etməyin məntiqli olduğunu göstərir.

Təsviri statistika və korrelyasiya cədvəli Junzi şəxsiyyəti, özünənəzarət və özünəhörmət arasında bütün zaman nöqtələrində müsbət və əhəmiyyətli əlaqələr olduğunu göstərir. Korrelyasiyalar orta səviyyədən güclü səviyyəyədək dəyişir. Bu cədvəl üç dəyişənin yalnız bir vaxtda deyil, zaman boyunca birlikdə hərəkət etdiyinə dair ilk ipucunu verir.

Model diaqramı araşdırmanın əsas mesajını vizuallaşdırır. Junzi şəxsiyyəti üç zaman nöqtəsində ölçülür və bu ölçmələrdən başlanğıc səviyyəsi ilə dəyişmə meyli çıxarılır. Eyni struktur özünənəzarət və özünəhörmət üçün də qurulur. Diaqram Junzi şəxsiyyətinin həm başlanğıc, həm də dəyişmə səviyyəsində özünənəzarəti; özünənəzarətin isə özünəhörməti proqnozlaşdırdığını göstərir.

Sxemin əsas mesajı belədir: Əxlaqi şəxsiyyət yalnız fərdin həmin andakı özünəhörməti ilə əlaqəli deyil. Zaman keçdikcə əxlaqi özünü yetişdirmə meyli gücləndikcə insanın özünənəzarət qabiliyyəti də inkişaf edə bilər; bu inkişaf daha müsbət özünüqiymətləndirmə ilə əlaqəli ola bilər.

Təcrübələr Necə Aparılıb?

Bu tədqiqat eksperimental müdaxilə araşdırması deyil; yəni tədqiqatçılar tələbələrə xüsusi təlim, terapiya və ya davranış proqramı tətbiq etməyiblər. Bunun əvəzinə təbii inkişaf prosesi daxilində eyni tələbələr üç dəfə ölçülüb. Buna görə tədqiqat “Junzi şəxsiyyəti özünənəzarəti qəti şəkildə artırır” kimi səbəb-nəticə nəticəsi vermir; lakin zaman içindəki inkişaf əlaqələrini güclü şəkildə araşdırmağa çalışır.

İştirakçılar onlayn sorğular vasitəsilə ölçmələrdə iştirak ediblər. Hər ölçmə dalğasında Junzi şəxsiyyəti, özünənəzarət və özünəhörmət şkalaları tətbiq olunub. Diqqət yoxlama maddələrindən keçməyən və ya çox qısa müddətdə cavab verən iştirakçılar analizdən çıxarılıb.

Əvvəlcə şkalaların etibarlılığı və zaman içində ölçmə müqayisəliliyi sınaqdan keçirilib. Daha sonra dəyişənlər arasındakı korrelyasiyalar araşdırılıb. Son mərhələdə latent artım modeli və latent artım vasitəçilik modeli qurulub. Bu modellər başlanğıc səviyyəsini və dəyişmə sürətini ayrı-ayrılıqda analiz etməyə imkan verdiyi üçün tədqiqatın inkişaf sualına uyğundur.

Nəticələr Nəyi Göstərir?

Nəticələr ilk növbədə Junzi şəxsiyyəti, özünənəzarət və özünəhörmət arasında müsbət əlaqələr olduğunu göstərir. Junzi şəxsiyyəti yüksək olan tələbələr ümumilikdə daha yüksək özünənəzarət və daha yüksək özünəhörmət bildiriblər.

Birbaşa təsir modelində Junzi şəxsiyyətinin başlanğıc səviyyəsi özünəhörmətin başlanğıc səviyyəsini müsbət şəkildə proqnozlaşdırıb. Bundan əlavə, Junzi şəxsiyyətindəki dəyişmə özünəhörmətdəki dəyişməni də güclü şəkildə proqnozlaşdırıb. Başqa sözlə, zaman keçdikcə Junzi şəxsiyyəti artan tələbələrdə özünəhörmətin də artmağa meylli olduğu görülüb.

Vasitəçilik modeli daha ətraflı izah təqdim edir. Başlanğıc səviyyəsində Junzi şəxsiyyəti özünənəzarəti proqnozlaşdırıb; özünənəzarət də özünəhörməti proqnozlaşdırıb. Bu, Junzi şəxsiyyəti yüksək olan tələbələrin özlərini daha yaxşı tənzimləyə bildiklərini və bunun daha müsbət özünüqiymətləndirmə ilə əlaqəli olduğunu düşündürür.

Zaman içində dəyişmə səviyyəsində də oxşar struktur tapılıb. Junzi şəxsiyyətindəki artım özünənəzarətdəki artımla, özünənəzarətdəki artım isə özünəhörmətdəki artımla əlaqəlidir. Bu nəticə özünəhörmət inkişafının bir hissəsinin əxlaqi dəyərlərə uyğun davranış və özünənəzarət prosesi ilə bağlı ola biləcəyini göstərir.

Bununla yanaşı, Junzi şəxsiyyətinin özünəhörmət üzərindəki birbaşa təsiri özünənəzarət modelə əlavə edildikdən sonra da əhəmiyyətli qalıb. Bu vəziyyət özünənəzarətin vacib, lakin yeganə mexanizm olmadığını göstərir. Əxlaqi kimlik, autentiklik, sosial bağlılıq və həyatın mənası kimi başqa proseslər də bu əlaqədə rol oynaya bilər.

Bu Niyə Vacibdir?

Tədqiqat şəxsiyyət psixologiyasında mədəni müxtəlifliyin əhəmiyyətini göstərir. Qərb mərkəzli şəxsiyyət modelləri psixologiyaya böyük töhfə verib; lakin hər mədəniyyətdə mənlik inkişafı eyni anlayışlarla izah edilməyə bilər. Konfutsi düşüncəsində əxlaqi özünü yetişdirmə insanın özünü dəyərli görməsinin mühüm yolu ola bilər.

Bu nəticə özünəhörməti yalnız fərdi uğur, özgüvən və ya şəxsi muxtariyyət üzərindən deyil; dəyərlərə uyğun yaşamaq, özünü tənzimləmək və əxlaqi kimlik üzərindən də düşünməyə çağırır. Gənc yetkinlik dövründə fərdlər kimliklərini, məqsədlərini və dəyərlərini yenidən qurarkən, özünənəzarət bu dəyərləri davranışa çevirən körpü ola bilər.

Təhsil psixologiyası baxımından tədqiqat xarakter inkişafı və özünənəzarətin akademik uğurdan daha geniş əhəmiyyət daşıya biləcəyini düşündürür. Lakin bu, məktəblərdə müəyyən əxlaq anlayışının məcburi tətbiq edilməli olduğu demək deyil. Nəticələr mədəni kontekstdə əxlaqi dəyərlərə uyğun yaşamağın mənlik inkişafı ilə əlaqəsini anlamağa yönəlib.

Psixi sağlamlıq baxımından da tədqiqat diqqətəlayiqdir. Özünəhörmət psixoloji uyğunlaşma ilə əlaqəli mühüm göstəricidir. Lakin bu məzmun tibbi və ya psixoloji müalicə tövsiyəsi deyil. Özünəhörmət, özünənəzarət və ya kimlik problemləri yaşayan şəxslər üçün peşəkar dəstək lazım ola bilər.

Diqqət Edilməli Məqamlar

Tədqiqatın ən mühüm məhdudiyyəti səbəbiyyət məsələsidir. Üç dalğalı uzununa dizayn dəyişmə əlaqələrini araşdırmaq üçün güclüdür; lakin eksperimental müdaxilə olmadığı üçün Junzi şəxsiyyətinin birbaşa özünənəzarəti və ya özünəhörməti artırdığı qəti şəkildə deyilə bilməz.

İkinci məhdudiyyət yalnız üç ölçmə dalğasından istifadə edilməsidir. Üç zaman nöqtəsi xətti dəyişikliyi araşdırmaq üçün istifadə oluna bilər; lakin daha mürəkkəb və qeyri-xətti inkişaf yollarını tutmaqda məhdud qala bilər. Daha uzunmüddətli və daha çox ölçmə dalğası olan araşdırmalar inkişaf prosesini daha yaxşı göstərə bilər.

Üçüncüsü, tədqiqat Junzi şəxsiyyətini Big Five və ya HEXACO kimi geniş yayılmış Qərb mərkəzli şəxsiyyət modelləri ilə birbaşa müqayisə etməyib. Buna görə Junzi şəxsiyyətinin mövcud şəxsiyyət xüsusiyyətlərinə nə qədər əlavə izah gücü qatdığı gələcəkdə daha ətraflı sınaqdan keçirilməlidir.

Dördüncüsü, nümunə Çinli universitet tələbələrindən ibarətdir. Nəticələrin başqa yaş qruplarına, fərqli mədəniyyətlərə və ya müxtəlif təhsil sistemlərinə ümumiləşdirilməsi ehtiyatla aparılmalıdır. Junzi şəxsiyyəti mədəni baxımdan güclü kontekstə malik olduğuna görə müxtəlif cəmiyyətlərdə eyni şəkildə işləməyə bilər.

Nəticə

Bu tədqiqat əxlaqi şəxsiyyət inkişafı ilə özünəhörmət arasındakı əlaqəyə mədəni baxımdan zəngin pəncərə açır. Nəticələr Junzi şəxsiyyətinin həm başlanğıc səviyyəsində, həm də zaman içində dəyişmə səviyyəsində özünəhörmətlə müsbət əlaqəli olduğunu göstərir.

Özünənəzarət bu əlaqənin mühüm hissəsini izah edir. İnsan daxililəşdirdiyi əxlaqi dəyərlərə uyğun davrana bildikdə, davranışları ilə dəyərləri arasındakı uyğunluq güclənə bilər. Bu uyğunluq da daha bütöv və müsbət özünüqiymətləndirməyə töhfə verə bilər.

Verianla oxucusu üçün tədqiqatın əsas mesajı belədir: Özünəhörmət yalnız “özünə güvənmək” deyil, insanın öz dəyərlərinə uyğun yaşaya bilməsi ilə də əlaqəli ola bilər. Əxlaqi özünü yetişdirmə, özünənəzarət və kimlik bütövlüyü gənc yetkinlik dövründə müsbət mənlik inkişafının mühüm hissələri kimi görülə bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu yazı Ji Yang, Minglu Zheng, Tianmu Liu, Xuejun Xie və Yifan Wei tərəfindən hazırlanmış “Does moral personality foster self-esteem development? A three-wave longitudinal study of Junzi personality and self-control” başlıqlı preprint tədqiqat əsasında hazırlanıb. Tədqiqat Çinli universitet tələbələrində Junzi şəxsiyyəti, özünənəzarət və özünəhörmət arasındakı inkişaf əlaqələrini üç dalğalı uzununa dizayn və latent artım modeli ilə araşdırır.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; tədqiqatın əsas ideyası Verianla nəşr xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilmiş və orijinal Azərbaycan dilində redaksiya məqaləsinə çevrilmişdir.

Bu məzmun psixoloji məsləhət, tibbi qiymətləndirmə və ya təhsil siyasəti tövsiyəsi deyil. Özünəhörmət, özünənəzarət və psixi sağlamlıqla bağlı şəxsi problemlərdə mütəxəssis dəstəyi alınmalıdır.